به گزارش دنیای نفت و قیر، کمبود نفتکشهایی که توانایی حمل محمولههای نفتی گرمشونده را دارند، اکنون به یکی از مهمترین نگرانیهای عملیاتی در حوزه حملونقل انرژی و زنجیرههای تأمین صنعتی جهان تبدیل شده است. در حالی که بخش بزرگی از توجه بازار همچنان روی حمل نفت خام و ظرفیت ناوگان LNG متمرکز مانده، کمبود جدیتری در بخشی از صنعت کشتیرانی در حال شکلگیری است که مسئول جابهجایی فرآوردههای سنگین پالایشگاهی مانند قیر، باقیمانده وکیوم، نفت کوره، روغنهای پایه، واکسهای صنعتی و دیگر محصولات با ویسکوزیته بالا است. پیامدهای این وضعیت اکنون در خاورمیانه، آسیا و بخشهایی از آفریقا قابل مشاهده است؛ مناطقی که پروژههای زیرساختی، فعالیت پالایشگاهها و صنایع سنگین آنها به انتقال پایدار محمولههای حساس به دما وابسته است.
برخلاف نفتکشهای معمولی حمل نفت خام، کشتیهای مخصوص حمل محمولههای گرمشونده نیازمند الزامات فنی پیچیدهتری هستند. فرآوردههای سنگین نفتی باید در تمام مراحل ذخیرهسازی، بارگیری، سفر دریایی و تخلیه در دمای مشخصی نگهداری شوند. هرگونه اختلال در حفظ دمای مناسب میتواند باعث سفت شدن محموله، ایجاد مشکل در تخلیه، افت کیفیت و حتی زیانهای مالی سنگین شود. در حالی که تقاضای جهانی برای فرآوردههای سنگین پالایشگاهی در حال افزایش است، تعداد کشتیهای مناسب برای حمل این نوع بارها با همان سرعت رشد نکرده است. منابع صنعتی در سنگاپور، فجیره، استانبول و روتردام اعلام کردهاند بازار نفتکشهای گرمشونده وارد یکی از فشردهترین دورههای خود در سالهای اخیر شده است.
این کمبود برای صنعت قیر اهمیت ویژهای دارد، زیرا آسفالت جادهای وابستگی شدیدی به سیستمهای حملونقلی دارد که بتوانند دمای محصول را در طول مسیرهای طولانی دریایی حفظ کنند. محمولههای قیر را نمیتوان مانند سوختهای معمولی جابهجا کرد. این محصولات نیازمند مخازن عایقبندیشده، سیستمهای گرمایشی داخلی، تجهیزات تخلیه اختصاصی و خدمهای هستند که تجربه کار با مواد بسیار غلیظ را داشته باشند. در بسیاری از مسیرهای صادراتی، تعداد کشتیهایی که بتوانند این عملیات را بهصورت مؤثر انجام دهند محدود باقی مانده است.
تحلیلگران حملونقل دریایی معتقدند عدم تعادل میان تقاضای محموله و ظرفیت کشتیها طی دو سال گذشته شدیدتر شده است. توسعه زیرساختها در آسیا، آفریقا و خاورمیانه تقاضا برای مصالح راهسازی و فرآوردههای سنگین پالایشگاهی را افزایش داده، در حالی که همزمان ریسکهای امنیت دریایی، تحریمها، تغییرات ساختاری در پالایشگاهها و مقررات زیستمحیطی، روند بهکارگیری نفتکشها را پیچیدهتر کرده است. برخی مالکان کشتی نیز بخشی از ناوگان خود را به سمت بازارهای سودآورتری مانند حمل فرآوردههای سبک یا مواد شیمیایی هدایت کردهاند و همین موضوع ظرفیت موجود برای حمل محمولههای سنگین گرمشونده را کاهش داده است.
تقاضای آسیایی همچنان نقش محوری در محدود شدن این بازار دارد. چین، هند، ویتنام، اندونزی و چندین واردکننده وابسته به خلیج فارس خرید فرآوردههای سنگین پالایشگاهی مورد استفاده در راهسازی، سیستمهای گرمایشی صنعتی، سوخت دریایی و واحدهای تبدیلی را افزایش دادهاند. این رشد باعث شده نیاز به نفتکشهای تخصصی که بتوانند قیر و وکیوم رزید را در مسیرهای طولانی حمل کنند بیشتر شود. با این حال، توسعه ناوگان بسیار کندتر از رشد تقاضا بوده، زیرا هزینه ساخت کشتیها بالا رفته، ظرفیت کشتیسازی محدود شده و نااطمینانی درباره مقررات آینده سوختهای دریایی نیز افزایش یافته است.
دادههای صنعت کشتیسازی نشان میدهد تعداد کمی نفتکش گرمشونده جدید در کوتاهمدت وارد بازار خواهد شد، در حالی که پیشبینیها از رشد مداوم تقاضا خبر میدهند. بسیاری از کارخانههای کشتیسازی اکنون با سفارشهای سنگین کشتیهای LNG، کانتینری و کشتیهای دوگانهسوز مرتبط با سیاستهای کاهش انتشار کربن پر شدهاند. در نتیجه، مالکان کشتی که قصد توسعه ناوگان حمل محمولههای گرمشونده را دارند، با زمان انتظار طولانی و هزینههای بالای ساخت روبهرو هستند. شرایط تأمین مالی نیز سختتر شده، زیرا مؤسسات مالی پیش از تأیید سرمایهگذاریهای دریایی، استانداردهای زیستمحیطی را با دقت بیشتری بررسی میکنند.
شرایط فعلی مستقیماً بر هزینه حملونقل اثر گذاشته است. نرخ اجاره نفتکشهای گرمشونده در مسیرهای میان خاورمیانه و آسیا طی ماههای اخیر بهطور قابل توجهی افزایش یافته، بهویژه برای کشتیهایی که توان حمل محمولههای داغ مانند آسفالت جادهای و پسماندهای سنگین پالایشگاهی را دارند. برخی صاحبان محمولهها با تأخیر در زمانبندی روبهرو شدهاند، زیرا کشتی مناسب در بازه بارگیری مورد نیاز آنها در دسترس نبوده است. در برخی موارد، معاملهگران ناچار شدهاند بارگیری را عقب بیندازند یا محمولهها را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنند.
لجستیک پالایشگاهی نیز پیچیدهتر شده است. فرآوردههای سنگین معمولاً از طریق شبکهای از ترمینالها، واحدهای ترکیب، انبارها و مشتریان صنعتی جابهجا میشوند. زمانی که دسترسی به کشتی کاهش پیدا میکند، تأخیرها به سرعت در کل زنجیره گسترش مییابد. مخازن ذخیرهسازی برای مدت بیشتری اشغال میشوند، برنامه تخلیه پالایشگاهها فشردهتر میشود و خریداران نهایی با نااطمینانی درباره زمان رسیدن محمولهها روبهرو میشوند. این مشکلات عملیاتی اکنون در برخی مراکز صادراتی خلیج فارس و جنوب شرق آسیا بیشتر دیده میشود.
این موضوع برای صادرکنندگان خاورمیانه اهمیت راهبردی دارد. پالایشگاههای خلیج فارس همچنان حجم بزرگی از قیر، نفت کوره و فرآوردههای سنگین پالایشگاهی را به بازارهای آسیا و آفریقا صادر میکنند، اما حفظ زمانبندی پایدار تحویل اکنون وابستگی شدیدی به دسترسی به نفتکشهای سازگار با این نوع محمولهها دارد. صادرکنندگانی که نتوانند دسترسی سریع به کشتی مناسب را تضمین کنند، ممکن است بهتدریج در بازارهایی که پروژههای عمرانی زمانبندی سختگیرانه دارند، موقعیت خود را از دست بدهند.
فجیره اکنون به یکی از مهمترین نقاط مورد توجه بازار تبدیل شده است. این مرکز انرژی امارات نقش کلیدی در ذخیرهسازی و انتقال فرآوردههای سنگین نفتی میان تولیدکنندگان خلیج فارس و مصرفکنندگان آسیایی دارد. منابع صنعتی اعلام کردهاند تقاضا برای ذخیرهسازی فرآوردههای گرمشونده افزایش یافته و زمان انتظار کشتیها در برخی دورههای معاملاتی طولانیتر شده است. اپراتورهای ترمینالها نیز تحت فشار بیشتری قرار گرفتهاند تا برنامههای بارگیری را با دقت بالاتری هماهنگ کنند.
کمبود کشتی همچنین بر اقتصاد خوراکهای پالایشگاهی اثر گذاشته است. هرچه پالایشگاههای بیشتری تلاش کنند از صادرات فرآوردههای سنگین سود ببرند، دسترسی به حملونقل دریایی به عامل حیاتیتری تبدیل میشود. برخی فعالان بازار میگویند محدودیت حملونقل اکنون تصمیمات خرید خریداران آسیایی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. محمولههایی که به مسیرهای طولانیتر یا مدیریت پیچیدهتر دمایی نیاز دارند، در صورت افزایش شدید هزینه حمل، جذابیت تجاری خود را از دست میدهند.
افزایش صادرات فرآوردههای سنگین روسیه به آسیا نیز شرایط را پیچیدهتر کرده است. پس از تحریمها و تغییر الگوهای تجارت نفت، روسیه حجم بیشتری از پسماندهای پالایشگاهی، نفت کوره و دیگر فرآوردههای سنگین را به سمت بازارهای آسیایی هدایت کرده است. بسیاری از این محمولهها به دلیل ویژگیهای فیزیکی و شرایط آبوهوایی مسیر، به سیستمهای حمل گرمشونده نیاز دارند. فاصله طولانی میان بنادر صادراتی روسیه و مقاصد آسیایی نیز تقاضا برای کشتیهای سازگار را بیشتر کرده است.
مقررات زیستمحیطی نیز بر ظرفیت ناوگان اثر گذاشتهاند. نفتکشهای قدیمیتر که سیستمهای سوخت کمبازده دارند، اکنون با هزینههای بیشتری برای رعایت استانداردهای انتشار آلایندهها روبهرو هستند. برخی مالکان کشتی تمایلی به سرمایهگذاری برای نوسازی ناوگان ندارند، زیرا درباره سیاستهای آینده سوخت دریایی اطمینان کافی وجود ندارد. همین مسئله روند جایگزینی کشتیهای قدیمی را کند کرده و محدودیت عرضه را شدیدتر کرده است.
عامل مهم دیگر، ریسکهای امنیت دریایی است. مسیرهای مرتبط با تنگه هرمز، دریای سرخ و بخشهایی از اقیانوس هند همچنان در معرض بیثباتی سیاسی و اختلالات عملیاتی قرار دارند. حمل محمولههای گرمشونده نسبت به تأخیرهای دریایی حساستر است، زیرا توقف طولانیمدت میتواند حفظ دمای محموله را دشوارتر و مصرف سوخت سیستمهای گرمایشی را بیشتر کند. به همین دلیل، اپراتورهای کشتی علاوه بر هزینه حمل باید ریسکهای امنیتی و قابلیت اطمینان عملیاتی را نیز در محاسبات خود لحاظ کنند.
کمبود کشتیهای سازگار اکنون روابط تجاری میان پالایشگاهها، معاملهگران و شرکتهای کشتیرانی را نیز تغییر داده است. قراردادهای بلندمدت اجاره کشتی بیشتر شده، زیرا صاحبان محمولهها تلاش میکنند در بازاری که محدودتر شده، دسترسی پایدارتری به حملونقل داشته باشند. برخی پالایشگاهها نیز در حال بررسی همکاریهای اختصاصی با شرکتهای کشتیرانی یا سرمایهگذاری غیرمستقیم در ناوگان تخصصی هستند تا آسیبپذیری لجستیکی آینده را کاهش دهند.
برای بازار جهانی قیر، پیامدهای این وضعیت قابل توجه است. پروژههای زیرساختی در اقتصادهای در حال توسعه همچنان به واردات مصالح راهسازی وابستهاند و این واردات عمدتاً از طریق حملونقل دریایی انجام میشود. تأخیر در دسترسی به نفتکشهای گرمشونده میتواند پروژههای جادهای را کند کرده، برنامهریزی خرید را مختل کند و هزینههای عمرانی دولتها و پیمانکاران را افزایش دهد. برخی واردکنندگان آفریقایی و جنوب شرق آسیا در ماههای اخیر با بیثباتی مقطعی در تأمین محموله روبهرو شدهاند.
