به گزارش دنیای نفت و قیر، ترکیه طی ماههای اخیر حضور خود در پروژههای زیرساختی شرق آفریقا را به شکل محسوسی افزایش داده و این روند اکنون توجه فعالان حملونقل دریایی، پالایشگاهها و صادرکنندگان فرآوردههای نفتی را جلب کرده است. آنچه در ابتدا صرفاً مجموعهای از قراردادهای عمرانی به نظر میرسید، اکنون به تدریج به یک سیاست صنعتی گسترده تبدیل شده که صادرات قیر، خدمات مهندسی، تأمین مالی پروژهها و نفوذ اقتصادی را به یکدیگر متصل کرده است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند آنکارا تلاش میکند از پروژههای راهسازی بهعنوان ابزاری برای تثبیت موقعیت تجاری خود در یکی از سریعترین بازارهای در حال رشد قیر جهان استفاده کند.
اهمیت این روند تنها به شرق آفریقا محدود نمیشود. بازارهای خاورمیانه، مدیترانه و حتی آسیا اکنون با دقت فعالیت ترکیه را دنبال میکنند، زیرا کشورهای شرق آفریقا در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مناطق مصرف قیر و مصالح جادهای تبدیل شدهاند. رشد جمعیت، توسعه بنادر، افزایش پروژههای معدنی و نیاز به اتصال مسیرهای تجاری، باعث شده تقاضا برای قیر جادهای در این منطقه با سرعت بالایی افزایش پیدا کند. برآوردهای زیرساختی نشان میدهد مصرف سالانه مصالح قیری در شرق آفریقا تا پایان دهه جاری میتواند به چندین میلیون تن برسد؛ موضوعی که این منطقه را به مقصدی راهبردی برای صادرکنندگان تبدیل کرده است.
روش ترکیه با مدل سنتی صادرات کشورهای حوزه خلیج فارس تفاوت دارد. شرکتهای ترک تنها به فروش محصول اکتفا نمیکنند، بلکه قراردادهای تأمین قیر را مستقیماً در پروژههای ساخت جاده، تأمین مالی و خدمات فنی ادغام کردهاند. این رویکرد باعث میشود تقاضا برای صادرات ترکیه در بازههای چندساله تثبیت شود و در عین حال وابستگی فنی و اجرایی میان پروژهها و تأمینکنندگان ترک شکل بگیرد. زمانی که استانداردهای فنی، نوع قیر مصرفی و سیستم اجرایی پروژهها بر اساس فناوری و محصولات ترکیه تنظیم شود، تغییر تأمینکننده برای دولتهای محلی هزینهبر و دشوار خواهد شد.
در ماههای گذشته، وزارت حملونقل در شرق آفریقا قراردادهایی با پیمانکاران ترک برای توسعه بزرگراهها، جادههای بندری و مسیرهای صنعتی امضا کردهاست. در بسیاری از این قراردادها، تأمین قیر بخشی از توافق اصلی بوده است. همین مسئله به پالایشگاههای ترکیه کمک کرده تا در شرایط نوسانی بازار مدیترانه، مقاصد صادراتی پایدارتری برای محصولات خود ایجاد کنند. همزمان، بنادر ترکیه در سواحل مدیترانه و دریای اژه افزایش قابل توجهی در بارگیری محمولههای مرتبط با آفریقا ثبت کردهاند.
فعالیتهای حملونقل دریایی مرتبط با این صادرات نیز توجه شرکتهای کشتیرانی را به خود جلب کرده است. گزارشهای دریایی نشان میدهد استفاده از نفتکشهای میانبرد برای حمل قیر و مواد اولیه سنگین از بنادر ترکیه به مقصد آفریقا افزایش یافته است. برخی کارگزاران حملونقل در مدیترانه اعلام کردهاند صادرکنندگان ترک از اواخر سال ۲۰۲۵ رقابت تهاجمیتری برای رزرو کشتیهای مسیر شرق آفریقا آغاز کردهاند. اکنون برخی مؤسسات حملونقل دریایی، شرق آفریقا را یکی از سریعترین بازارهای رو به رشد برای صادرات فرآوردههای جادهای ترکیه میدانند.
ابعاد سیاسی این روند نیز قابل توجه است. چین طی بیش از یک دهه گذشته نفوذ گستردهای در پروژههای زیرساختی آفریقا ایجاد کرده و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز حضور فعالی در صادرات مصالح نفتی به این منطقه داشتهاند. ورود گستردهتر ترکیه باعث شده رقابت جدیدی میان تأمینکنندگان شکل بگیرد. تفاوت اصلی آنکارا با چین در این است که ترکیه با سرمایهگذاریهای کوچکتر اما سرعت اجرایی بالاتر وارد بازار شده است. بسیاری از پروژههای ترک با نیروی انسانی کمتر، هزینه پایینتر و انعطاف عملیاتی بیشتری اجرا میشوند.
همین ویژگی برای دولتهایی که با کمبود زیرساخت و فشار مالی مواجه هستند اهمیت بالایی دارد. برخی منابع دولتی در آفریقا گزارش دادهاند پیشنهادهای ترکیه به دلیل ترکیب تأمین مالی، اجرای سریع و تضمین عرضه مصالح جادهای مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. در سالهای اخیر، کمبود عرضه، اختلالهای دریایی و توقفهای پالایشگاهی باعث شده دسترسی مطمئن به قیر به موضوعی مهم در مناقصههای عمرانی تبدیل شود. برای برخی دولتها، امنیت تأمین اکنون تقریباً به اندازه قیمت اهمیت پیدا کرده است.
این روند برای صنعت پالایش ترکیه نیز مزایای مهمی دارد. پالایشگاههای این کشور طی سالهای گذشته تلاش کردهاند توان رقابتی خود را در برابر صادرکنندگان بزرگ خاورمیانه افزایش دهند. شرق آفریقا فرصتی ایجاد کرده که در آن سرعت تحویل و روابط تجاری میتواند از اختلاف قیمت مهمتر باشد. محمولههای ترکیه در بسیاری موارد سریعتر از بارگیریهای آسیایی به بنادر شرق آفریقا میرسند و در شرایط ناپایدار بازار حملونقل، همین زمان کوتاهتر میتواند امتیاز مهمی محسوب شود.
ترکیه همچنین بر توسعه محصولات تخصصی قیری تمرکز کرده است. صادرکنندگان این کشور در سالهای اخیر قیرهای پلیمری و مقاوم در برابر آبوهوای گرم را به شکل گستردهتری تبلیغ کردهاند. این موضوع با نیاز کشورهای شرق آفریقا همراستا است، زیرا مسیرهای حملونقل سنگین در این منطقه هزینه تعمیرات جادهای را افزایش داده و دولتها به دنبال قیرهای بادوامتر هستند.
در مقابل، افزایش حضور ترکیه فشار بیشتری بر صادرکنندگان سنتی وارد خواهد کرد. کشورهای عربی که سالها بخش عمده بازار آفریقا را در اختیار داشتند، اکنون با رقیبی مواجه شدهاند که حاضر است برای تثبیت موقعیت خود حاشیه سود پایینتری بپذیرد. برخی معاملهگران منطقهای معتقدند ترکیه به جای تمرکز بر سود کوتاهمدت، به دنبال تثبیت حضور بلندمدت در بازار آفریقا است.
این موضوع حتی میتواند بر پالایشگاههای اروپایی نیز اثر بگذارد. بخشی از پالایشگاههای مدیترانه در سالهای اخیر تولید قیر را کاهش داده و تمرکز خود را به سوختهای با ارزش افزوده بیشتر منتقل کردهاند. همین خلأ میتواند فرصت بیشتری برای صادرکنندگان ترک ایجاد کند تا سهم بیشتری از بازار منطقه را در اختیار بگیرند.
در کنار صادرات، مسئله ذخیرهسازی نیز اهمیت پیدا کرده است. برخی منابع تجاری اعلام کردهاند شرکتهای مرتبط با ترکیه در حال بررسی ایجاد یا اجاره مخازن ذخیره نزدیک بنادر آفریقایی هستند تا تحویل محمولهها با سرعت بیشتری انجام شود. کنترل زیرساختهای ذخیرهسازی در بازار قیر اهمیت بالایی دارد، زیرا در دورههای اختلال دریایی یا توقف پالایشگاهی، این مخازن میتوانند جریان عرضه را حفظ کنند.
در بعد سیاسی، ترکیه طی سالهای گذشته روابط خود را با کشورهای آفریقایی از طریق خطوط هوایی، همکاریهای دفاعی، برنامههای آموزشی و فعالیتهای انسانی گسترش داده است. اکنون پروژههای راهسازی نیز به بخشی از همین سیاست تبدیل شدهاند. توسعه جادهها در بسیاری از کشورهای آفریقایی اهمیت سیاسی بالایی دارد، زیرا مستقیماً بر اشتغال، تجارت و رشد اقتصادی اثر میگذارد. به همین دلیل شرکتهایی که در این پروژهها حضور دارند، معمولاً نفوذ اقتصادی و سیاسی بیشتری نیز به دست میآورند.
برای بازار جهانی قیر، این روند نشانهای از تغییر تدریجی ساختار تجارت قیر است. در گذشته بخش بزرگی از بازار در اختیار تعداد محدودی از صادرکنندگان بزرگ بود، اما اکنون کشورهایی که بتوانند حملونقل، خدمات فنی، منابع مالی و روابط سیاسی را همزمان مدیریت کنند، موقعیت قویتری خواهند داشت.
