به گزارش نشریه دنیای نفت و قیر، تولید قیر پالایشگاه فرغانه در ازبکستان پس از تعمیر واحدهای اصلی فناوری حدود ۶۰ درصد افزایش یافته است و دولت قصد دارد نرخ بهره‌برداری کل پالایشگاه را از حدود ۴۰ درصد فعلی به ۶۵ درصد تا پایان سال ۲۰۲۶ برساند. این تحول برای بازار قیر آسیای مرکزی اهمیت مستقیم دارد، زیرا افزایش اعلام‌شده به تولید واقعی پالایشگاه مربوط می‌شود و برخلاف یک پروژه آینده، برنامه خرید یا افزایش قیمت، از رشد فیزیکی عرضه خبر می‌دهد.
این افزایش در جریان بررسی پروژه‌های بزرگ نفت و گاز ازبکستان اعلام شده است. پس از تعمیر واحدهای اصلی پالایشگاه، تولید سوخت دیزل حدود ۳۰ درصد افزایش یافته، تولید قیر ۶۰ درصد رشد کرده و تولید سوخت جت نیز پنج برابر شده است. دولت در مرحله بعد قصد دارد تأمین پایدار خوراک را تضمین کند، استفاده از ظرفیت موجود پالایشگاه را افزایش دهد و بدهی مجموعه را کاهش دهد.
برای بازار قیر، افزایش ۶۰ درصدی مهم‌ترین عدد اعلام‌شده محسوب می‌شود، اما باید آن را با دقت تفسیر کرد. مقام‌های ازبکستان هنوز میزان تولید قیر پیش از تعمیرات یا حجم مطلق تولید پس از این افزایش را اعلام نکرده‌اند و به همین دلیل نمی‌توان رشد ۶۰ درصدی را به یک رقم سالانه مشخص بر حسب تن تبدیل کرد. داده رسمی افزایش واقعی تولید را تأیید می‌کند، اما هنوز مشخص نمی‌کند چه مقدار محصول بیشتر در اختیار بازار داخلی یا خریداران منطقه‌ای قرار خواهد گرفت.
هدف بهره‌برداری ۶۵ درصدی نیز باید جداگانه بررسی شود. پالایشگاه در حال حاضر حدود ۴۰ درصد از ظرفیت کلی خود را به کار می‌گیرد و دولت می‌خواهد این نرخ را تا پایان سال به ۶۵ درصد برساند، اما این درصد به کل پالایشگاه مربوط می‌شود و نرخ استفاده از یک واحد اختصاصی تولید قیر را نشان نمی‌دهد. افزایش خوراک پالایشگاه می‌تواند تولید چندین فرآورده را بالا ببرد، اما تضمین نمی‌کند تولید قیر نیز دقیقاً با همان نسبت افزایش پیدا کند.
پالایشگاه فرغانه ظرفیت فرآورش سالانه حدود ۲ میلیون تن نفت خام را اعلام کرده است. بنابراین نمی‌توان نرخ فعلی ۴۰ درصد یا هدف ۶۵ درصدی را مستقیماً در ظرفیت اسمی پالایشگاه ضرب کرد و نتیجه را به تولید قیر نسبت داد، زیرا ظرفیت فرآورش نفت خام و ظرفیت تولید قیر دو شاخص متفاوت را اندازه‌گیری می‌کنند. نوع خوراک، طراحی واحدها، میزان باقی‌مانده سنگین و تصمیم عملیاتی پالایشگاه همگی بر مقدار نهایی قیر اثر می‌گذارند.
فهرست رسمی محصولات پالایشگاه در عین حال نشان می‌دهد قیر از محصولات تثبیت‌شده و تجاری فرغانه محسوب می‌شود. این پالایشگاه قیر جاده‌ای، قیر ساختمانی، قیر نفوذی مخصوص برخی کاربردها و قیر جاده‌ای ویسکوز را در سبد تولید خود قرار داده است. قیرهای جاده‌ای این مجموعه بر اساس استانداردهایی از جمله GOST 22245-90 و GOST 33133-2014 تولید می‌شوند و پالایشگاه همچنین روغن آسفالتی تولید می‌کند که می‌تواند به‌عنوان خوراک فرآوری بیشتر یا جزئی از تولید قیر مورد استفاده قرار گیرد.
همین ساختار محصول باعث می‌شود افزایش ۶۰ درصدی برای بازار راه‌سازی اهمیت مستقیمی پیدا کند. فرغانه برخلاف پالایشگاهی که فقط قصد دارد در آینده قیر را به سبد محصولات خود اضافه کند، هم‌اکنون محصول تجاری جاده‌ای تولید می‌کند و پس از انجام تعمیرات نیز افزایش واقعی تولید را گزارش کرده است. اکنون سؤال اصلی این است که پالایشگاه پس از تثبیت عملیات و تأمین خوراک بتواند چه مقدار از این تولید بالاتر را به‌طور پایدار حفظ کند.
فعالیت تعمیراتی اخیر نیز روایت بازیابی تولید را تقویت می‌کند. پالایشگاه در ماه سپتامبر پایان تعمیرات اساسی واحدهای اصلی فناوری را در قالب برنامه بازگرداندن ظرفیت تولید اعلام کرده بود و هم‌زمان بخشی از زیرساخت فرآورش و ذخیره‌سازی را نیز بهبود داده بود. مدیریت پالایشگاه اعلام کرده است این بازسازی زمینه را برای استفاده پایدارتر از ظرفیت و افزایش مرحله‌ای تولید فراهم می‌کند.
در جریان همین برنامه، ظرفیت ذخیره‌سازی برخی فرآورده‌های میانی افزایش یافته و چند واحد مهم نیز دوباره وارد مدار شده‌اند. پالایشگاه اعلام کرده بود واحد هیدروتصفیه گازوئیل پس از تعمیر می‌تواند روزانه تا ۱۲۰۰ تن سوخت دیزل تولید کند و طی سه ماه نزدیک به ۵۵ میلیارد سوم از منابع داخلی خود را برای عملیات تعمیراتی اختصاص داده است. این اطلاعات تناژ تولید قیر را مشخص نمی‌کنند، اما نشان می‌دهند افزایش قیر در چهارچوب یک بازیابی گسترده عملیاتی رخ داده است.
خوراک اکنون به یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های مرحله بعد تبدیل می‌شود. دولت تأمین پایدار مواد اولیه را به‌طور مشخص یکی از شروط افزایش نرخ بهره‌برداری پالایشگاه از ۴۰ درصد به ۶۵ درصد اعلام کرده است. ظرفیت اسمی پالایشگاه زمانی می‌تواند به تولید بیشتر قیر منجر شود که نفت خام کافی و مناسب به‌صورت مداوم وارد مجموعه شود.
کیفیت نفت خام نیز تعیین خواهد کرد افزایش خوراک تا چه اندازه به تولید بیشتر قیر تبدیل شود. قیر جاده‌ای از جریان‌های سنگین پالایش، به‌ویژه باقی‌مانده تقطیر در خلأ، تولید می‌شود و نفت‌های خام مختلف مقدار و کیفیت متفاوتی از این ماده ایجاد می‌کنند. در نتیجه پالایشگاه ممکن است میزان کل فرآورش را افزایش دهد، اما تولید قیر را دقیقاً به همان نسبت افزایش ندهد.
اقتصاد داخلی پالایشگاه نیز بر نتیجه اثر خواهد گذاشت. باقی‌مانده‌های سنگین در برخی پالایشگاه‌ها می‌توانند به جای تولید قیر وارد واحدهای تبدیل عمیق شوند و برای تولید فرآورده‌های سبک‌تر مورد استفاده قرار گیرند. برنامه نوسازی فرغانه نیز افزایش عمق پالایش و تولید فرآورده‌های باکیفیت‌تر را دنبال می‌کند و به همین دلیل تولید آینده قیر به نحوه تخصیص جریان‌های سنگین میان محصولات مختلف وابسته خواهد ماند.
با وجود این محدودیت‌ها، اطلاعات دولت نشان می‌دهند تعمیرات پیش از رسیدن پالایشگاه به هدف ۶۵ درصدی، عرضه قیر را بالفعل افزایش داده‌اند. اگر فرغانه بتواند نرخ بهره‌برداری کل خود را از ۴۰ درصد به ۶۵ درصد برساند و هم‌زمان بازده فعلی تولید قیر را حفظ کند، حجم بیشتری از قیر می‌تواند در ماه‌های باقی‌مانده سال و پس از آن وارد بازار شود. با این حال هنوز نمی‌توان اندازه این افزایش احتمالی را محاسبه کرد، زیرا ظرفیت اختصاصی تولید قیر و تناژ فعلی محصول منتشر نشده‌اند.
برای بازار داخلی ازبکستان، افزایش تولید فرغانه می‌تواند محصول بیشتری برای راه‌سازی، تولید مخلوط آسفالتی و نگهداری زیرساخت فراهم کند. اگر پالایشگاه بتواند در فصل‌های پرتقاضای راه‌سازی نیز تولید را باثبات نگه دارد، افزایش عرضه داخلی می‌تواند گزینه‌های بیشتری در اختیار پیمانکاران و مصرف‌کنندگان قرار دهد.
اثر منطقه‌ای نیز می‌تواند اهمیت پیدا کند، زیرا فرغانه در بازار آسیای مرکزی فعالیت می‌کند و یک تولیدکننده تجاری فرآورده‌های نفتی محسوب می‌شود. خود پالایشگاه اعلام کرده است محصولات نفتی را از طریق بورس کالای ازبکستان و با شرایط FCA عرضه می‌کند و در نتیجه سازوکار مشخصی برای فروش تجاری در اختیار دارد. با این حال اطلاعیه جدید مشخص نکرده است چه مقدار از قیر اضافه‌شده در بازار داخلی مصرف خواهد شد و چه مقدار می‌تواند به خریداران خارجی برسد.
این تفاوت برای بازار قیر آسیای مرکزی اهمیت زیادی دارد. رشد ۶۰ درصدی تولید الزاماً به معنی رشد ۶۰ درصدی حجم صادرات نیست، زیرا پروژه‌های راه داخلی ازبکستان می‌توانند بخشی یا تمام محصول اضافه را جذب کنند. تقاضای فصلی راه‌سازی، سیاست موجودی، قیمت داخلی و برنامه‌های زیرساختی دولت تعیین خواهند کرد چه مقدار از قیر فرغانه برای فروش برون‌مرزی باقی بماند.
با این حال، اگر تولید بالاتر در ماه‌های آینده حفظ شود، توازن عرضه منطقه‌ای می‌تواند تغییر کند. افزایش محصول ازبکستان می‌تواند رقابت میان تأمین‌کنندگان آسیای مرکزی را بیشتر کند و نیاز برخی خریداران به دریافت محصول جایگزین از مبدأهای دورتر را کاهش دهد. میزان واقعی این اثر به حجم فروش، قیمت نهایی تحویلی و گریدهایی بستگی خواهد داشت که فرغانه در اختیار بازار قرار می‌دهد.
موقعیت جغرافیایی فرغانه نیز باعث می‌شود حمل زمینی نقش تعیین‌کننده‌ای در این بازار ایفا کند. تجارت قیر در آسیای مرکزی بیش از بازارهایی مانند خاورمیانه و جنوب‌شرق آسیا به جابه‌جایی جاده‌ای و ریلی وابسته است و به همین دلیل ساختار هزینه حمل تفاوت زیادی دارد. افزایش تولید زمانی می‌تواند به عرضه بیشتر در کشورهای اطراف منجر شود که ظرفیت مخزن، دسترسی ریلی، عبور مرزی و شبکه حمل داخلی نیز بتوانند حجم اضافه را جابه‌جا کنند.
به همین دلیل نباید افزایش تولید فرغانه را با توسعه یک پایانه بزرگ صادرات دریایی یکسان دانست. این افزایش در یک بازار محصور در خشکی رخ داده است که در آن لجستیک زمینی می‌تواند به اندازه خود تولید اهمیت داشته باشد. قیر اضافه فقط زمانی بر قیمت و دسترسی در کشورهای همسایه اثر خواهد گذاشت که پالایشگاه بتواند آن را به‌طور منظم ذخیره، تخصیص و حمل کند.
برنامه نوسازی پالایشگاه می‌تواند به‌تدریج بخشی از این توان عملیاتی را تقویت کند. فرغانه در حال توسعه مخازن، خودکارسازی سیستم‌های اندازه‌گیری و بازسازی واحدهای تولیدی است و می‌خواهد عمق پالایش و کیفیت فرآورده‌ها را نیز افزایش دهد. مجموعه‌ای از واحدهای جدید و بازسازی‌شده نیز قرار است به‌صورت مرحله‌ای در فاصله سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ وارد مدار شوند.
با این حال نوسازی می‌تواند اثر دوگانه‌ای بر تولید قیر ایجاد کند. افزایش خوراک و پایداری عملیات می‌تواند باقی‌مانده بیشتری برای تولید قیر فراهم کند، اما توسعه واحدهای تبدیل عمیق نیز می‌تواند بخشی از جریان‌های سنگین را به سمت تولید فرآورده‌های سبک‌تر هدایت کند. بنابراین باید تولید واقعی قیر را مستقیماً دنبال کرد و نمی‌توان فقط از افزایش ظرفیت فرآورش یا پیشرفت پروژه‌های نوسازی درباره حجم آینده قیر نتیجه‌گیری کرد.
ارزش اصلی عدد ۶۰ درصد در همین نکته قرار دارد که دولت افزایش واقعی تولید قیر را تأیید کرده است. اکنون باید مشخص شود پالایشگاه پس از پایان دوره تعمیرات بتواند این سطح بالاتر را حفظ کند و آیا این افزایش به موجودی و عرضه بیشتر در بازار منجر خواهد شد.
مهم‌ترین شاخص‌های بعدی شامل حجم مطلق تولید ماهانه یا سالانه قیر، نرخ بهره‌برداری پالایشگاه، دسترسی پایدار به نفت خام، گریدهای عرضه‌شده در بازار داخلی و هرگونه افزایش در فروش منطقه‌ای خواهند بود. تغییر قیمت قیر در ازبکستان و کشورهای اطراف نیز نشان خواهد داد افزایش تولید تا چه اندازه شرایط فیزیکی بازار را تغییر می‌دهد.
اگر فرغانه تا پایان سال به بهره‌برداری ۶۵ درصدی برسد و تولید بالاتر قیر را نیز حفظ کند، ازبکستان می‌تواند با موقعیت عرضه قوی‌تری وارد سال ۲۰۲۷ شود. اگر محدودیت خوراک مانع رسیدن پالایشگاه به هدف بهره‌برداری شود، حفظ رشد فعلی تولید قیر نیز دشوارتر خواهد شد.
در نتیجه داده‌های فعلی یک پیام روشن اما محدود ارائه می‌کنند. پالایشگاه فرغانه پس از تعمیرات تولید فیزیکی قیر را ۶۰ درصد افزایش داده است و این تحول یک تغییر واقعی در سمت عرضه ازبکستان محسوب می‌شود. با این حال تا زمانی که حجم مطلق تولید قیر، ظرفیت اختصاصی واحدهای مربوط و میزان محصول قابل تخصیص به صادرات اعلام نشوند، نمی‌توان اثر نهایی این افزایش را بر بازار ازبکستان و آسیای مرکزی با واحد تن محاسبه کرد.
