به گزارش نشریه دنیای نفت و قیر، ترکمنستان با تمدید یک مناقصه بین‌المللی، روند بررسی برای نوسازی تولید قیر جاده‌ای و ساختمانی در مجتمع پالایشگاهی ترکمن‌باشی را ادامه می‌دهد؛ پروژه‌ای که مستقیماً یکی از بخش‌های اصلی صنعت قیر این کشور را هدف قرار داده است.
شرکت دولتی ترکمن‌نفت مهلت مناقصه بین‌المللی شماره ۲۰۸ را تا ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ تمدید کرده است. موضوع مناقصه، تدوین طرح و ارائه پیشنهادهای فنی برای نوسازی تولید قیر جاده‌ای و ساختمانی در مجتمع پالایشگاهی ترکمن‌باشی اعلام شده است.
نکته مهم در متن این مناقصه، مشخص‌بودن حوزه پروژه است. این برنامه یک نوسازی عمومی پالایشگاه یا خرید مجموعه‌ای از تجهیزات برای واحدهای مختلف نیست، بلکه مستقیماً تولید قیر جاده‌ای و ساختمانی را هدف قرار می‌دهد و به همین دلیل برای صنعت قیر منطقه اهمیت بیشتری دارد.
شرایط شرکت در مناقصه نیز نشان می‌دهد ترکمن‌نفت به دنبال یک تأمین‌کننده معمولی تجهیزات نیست. تنها تولیدکنندگان یا صاحبان فناوری با حداقل ۱۰ سال تجربه مرتبط اجازه حضور دارند؛ موضوعی که بر اهمیت دانش فنی و تجربه عملیاتی در انتخاب طرف پروژه تأکید می‌کند.
با این حال پروژه هنوز در مرحله مهندسی و دریافت پیشنهادها قرار دارد. تاکنون پیمانکار نهایی، میزان سرمایه‌گذاری، ظرفیت جدید یا زمان بهره‌برداری اعلام نشده و بنابراین نمی‌توان تمدید مناقصه را به معنی آغاز قطعی یک طرح افزایش ظرفیت دانست.
واژه «نوسازی» نیز می‌تواند دامنه گسترده‌ای داشته باشد. پروژه ممکن است بر بهبود کیفیت قیر، افزایش بهره‌وری فرآیند، کاهش مصرف انرژی، بالا بردن قابلیت اطمینان واحدها، کاهش توقف تولید یا حتی افزایش ظرفیت تمرکز کند.
در اطلاعات فعلی مشخص نشده کدام‌یک از این اهداف در اولویت قرار خواهد گرفت. به همین دلیل، تا پیش از انتخاب فناوری و انتشار جزئیات فنی، نمی‌توان عدد مشخصی برای افزایش آینده تولید اعلام کرد.
اهمیت مناقصه زمانی بیشتر مشخص می‌شود که حجم فعلی تولید ترکمن‌باشی را در نظر بگیریم. این مجتمع در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۵۸ هزار و ۴۰۰ تن قیر نفتی تولید کرد و در همان سال نزدیک به ۴.۹۶ میلیون تن نفت خام را فرآوری کرد.
بنابراین پروژه جدید قرار نیست بر یک واحد کوچک یا آزمایشی اجرا شود. ترکمن‌باشی هم‌اکنون یک پایگاه تولید قیر در مقیاس چندصد هزار تن در سال دارد و هرگونه بهبود فرآیند می‌تواند روی حجم قابل توجهی از محصول اثر بگذارد.
مجتمع ترکمن‌باشی یکی از مراکز اصلی پالایش نفت در ترکمنستان است و مجموعه متنوعی از فرآورده‌های نفتی تولید می‌کند. قیر نیز از محصولات تثبیت‌شده این مجتمع است و همین موضوع باعث می‌شود نوسازی احتمالی از همان ابتدا بر یک ساختار تولید موجود تکیه داشته باشد.
ترکمنستان علاوه بر ترکمن‌باشی، در پالایشگاه سیدی نیز قیر جاده‌ای تولید می‌کند. تولید این پالایشگاه در نیمه نخست ۲۰۲۶ به حدود ۱۲ هزار و ۷۰۰ تن رسید که حدود ۲.۴ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل بود.
مجموع این اطلاعات نشان می‌دهد ترکمنستان از قبل دارای یک صنعت فعال قیر است. بنابراین مناقصه جدید را بیشتر باید به‌عنوان تلاش برای ارتقای یک ساختار موجود دید، نه برنامه‌ای برای ورود تازه این کشور به بازار.
یکی از حوزه‌هایی که می‌تواند در پروژه اهمیت داشته باشد، کیفیت محصول است. بازارهای راه‌سازی به‌تدریج نسبت به ثبات مشخصات فنی، درجه نفوذ، ویسکوزیته و سایر ویژگی‌های عملکردی حساس‌تر شده‌اند و این مسئله برای محصولاتی که به بازارهای مختلف صادر می‌شوند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در نتیجه حتی اگر ظرفیت اسمی واحد تغییر زیادی نکند، بهبود فرآیند تولید می‌تواند ارزش تجاری قابل توجهی داشته باشد. کاهش تولید خارج از مشخصات، یکنواخت‌ترشدن کیفیت یا امکان تولید انعطاف‌پذیرتر گریدهای مختلف می‌تواند سهم بیشتری از تولید را قابل فروش کند.
بهره‌وری عملیاتی نیز می‌تواند بخشی از پروژه باشد. واحدهای قدیمی‌تر معمولاً با مصرف انرژی بیشتر، نیاز بالاتر به تعمیرات و توقف‌های عملیاتی مواجه هستند و همه این عوامل بر هزینه واقعی تولید قیر اثر می‌گذارند.
اگر نوسازی باعث کاهش توقف واحدها یا افزایش ثبات تولید شود، ترکمن‌باشی می‌تواند حتی بدون یک افزایش بزرگ در ظرفیت اسمی، حجم بیشتری از محصول قابل عرضه را در طول سال در اختیار بازار قرار دهد.
اقتصاد مواد سنگین پالایشگاهی نیز در این میان اهمیت دارد. قیر برای بخشی از مواد سنگین پالایشگاه با سایر فرآورده‌ها رقابت می‌کند و تصمیم درباره میزان تولید باید در چارچوب اقتصاد کل مجموعه پالایشگاهی انجام شود.
از نظر جغرافیایی نیز پروژه ترکمن‌باشی اهمیت ویژه‌ای دارد. ترکمنستان میان منطقه خزر، آسیای مرکزی، ایران و افغانستان قرار گرفته و از چند مسیر زمینی و ترکیبی برای تجارت منطقه‌ای برخوردار است.
بازارهای آسیای مرکزی برای قیر ترکمنستان اهمیت بالقوه زیادی دارند. توسعه جاده‌ها و پروژه‌های زیرساختی در این منطقه تقاضای مستمری ایجاد می‌کند، در حالی که عرضه میان روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و محموله‌های وارداتی از سایر مناطق تقسیم شده است.
در بازارهای محصور در خشکی، فاصله حمل و هزینه عبور از مرزها گاهی به اندازه قیمت کارخانه اهمیت دارند. در چنین شرایطی، تولیدکننده‌ای که از نظر جغرافیایی نزدیک‌تر باشد و بتواند عرضه منظم ارائه دهد، می‌تواند مزیت رقابتی پیدا کند.
افغانستان نیز از نظر موقعیت جغرافیایی یکی از بازارهای بالقوه اطراف ترکمنستان است، هرچند حجم واقعی تجارت آینده به تقاضا، وضعیت مرزها، زیرساخت حمل و شرایط تجاری بستگی خواهد داشت. در متن مناقصه هیچ بازار صادراتی مشخصی به‌عنوان هدف معرفی نشده است.
مسیرهای مرتبط با دریای خزر نیز می‌توانند در آینده اهمیت داشته باشند. موقعیت ترکمن‌باشی امکان اتصال به شبکه‌های دریایی و حمل ترکیبی را فراهم می‌کند، اما افزایش تولید به‌تنهایی برای رشد صادرات کافی نیست و زیرساخت ذخیره‌سازی، حمل و تقاضای مشتریان نیز باید هم‌زمان آماده باشند.
به همین دلیل هنوز نمی‌توان این پروژه را به‌عنوان ورود یک منبع جدید قیر به بازار آسیای مرکزی معرفی کرد. آنچه اکنون با اطمینان می‌توان گفت این است که ترکمن‌نفت در حال بررسی فنی برای ارتقای یکی از مراکز اصلی تولید قیر خود است.
تمدید مهلت مناقصه نیز لزوماً به معنی تأخیر در پروژه نیست. پروژه‌های فنی پالایشگاهی نیازمند آماده‌سازی پیشنهادهای پیچیده هستند و تمدید زمان می‌تواند فرصت بیشتری برای حضور شرکت‌های واجد شرایط و ارائه طرح‌های دقیق‌تر فراهم کند.
شرط حداقل ۱۰ سال سابقه نیز همین موضوع را تقویت می‌کند. شرکتی که در چنین پروژه‌ای شرکت می‌کند باید ویژگی خوراک، ساختار پالایشگاه، مشخصات مورد انتظار قیر و ارتباط واحد تولید قیر با سایر بخش‌های مجتمع را به‌خوبی بشناسد.
از نگاه بازار، اثر این تحول بیشتر میان‌مدت است تا فوری. تمدید مناقصه امروز هیچ حجم جدیدی از قیر وارد بازار نمی‌کند و مدرکی نیز وجود ندارد که نشان دهد تولید ترکمن‌باشی در نتیجه این برنامه تاکنون افزایش یافته است.
اثر واقعی پروژه به تصمیم نهایی ترکمن‌نفت بستگی خواهد داشت. اگر تمرکز اصلی بر کیفیت و بهره‌وری باشد، نتیجه می‌تواند در قالب محصول یکنواخت‌تر و قدرت رقابتی بیشتر دیده شود؛ اما اگر افزایش ظرفیت نیز وارد طرح نهایی شود، پیامد آن برای عرضه منطقه‌ای گسترده‌تر خواهد بود.
در شرایط فعلی هنوز مشخص نیست پروژه کدام مسیر را انتخاب خواهد کرد و احتمال ترکیبی از چند هدف نیز وجود دارد.
اهمیت اصلی مناقصه بنابراین در تغییر امروز قیمت یا عرضه قیر نیست. این خبر نشان می‌دهد ترکمنستان قصد دارد ساختار تولید قیر جاده‌ای و ساختمانی یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های خود را به شکل جدی بازنگری و نوسازی کند.
برای بازار آسیای مرکزی، مرحله مهم بعدی پس از پایان مهلت مناقصه خواهد بود. انتشار ظرفیت هدف، فناوری انتخاب‌شده، مشخصات محصول و برنامه زمانی اجرا مشخص خواهد کرد که پروژه صرفاً یک ارتقای فنی است یا به توسعه جدی‌تر تولید منجر خواهد شد.
تا آن زمان، نتیجه قابل‌دفاع این است که ترکمنستان در حال آماده‌سازی برای نوسازی یک پایگاه تولید قیر با ظرفیت فعلی قابل توجه است و در صورت اجرای موفق پروژه، جایگاه این کشور در بازارهای جاده‌ای و ساختمانی منطقه می‌تواند تقویت شود.
