به گزارش نشریه دنیای نفت و قیر، توقف فعالیت پالایشگاه مسکو متعلق به گازپروم نفت، یک ریسک مستقیم تازه برای زنجیره تأمین قیر روسیه ایجاد کرده است؛ زیرا این مجموعه در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۳ میلیون تن قیر تولید کرده بود. پس از حمله پهپادی ۲۰ سپتامبر و آسیب‌دیدن هر دو واحد اصلی تقطیر، فرآورش نفت خام در پالایشگاه متوقف شده و منابع صنعتی اعلام کرده‌اند تعمیرات ممکن است چند هفته زمان ببرد.
به همین دلیل این حادثه برای بازار قیر اهمیت بیشتری از یک توقف معمول پالایشگاهی دارد. پالایشگاه مسکو فقط تولیدکننده بزرگ بنزین و گازوئیل نیست و قیر سهم قابل توجهی در سبد محصولات آن دارد؛ حجم تولید سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد با یکی از منابع مهم قیر روسیه روبه‌رو هستیم.
این پالایشگاه در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۱.۶ میلیون تن نفت خام، معادل تقریباً ۲۳۰ هزار بشکه در روز، فرآوری کرد. در همان سال تولید آن شامل حدود ۲.۹ میلیون تن بنزین، ۳.۲ میلیون تن گازوئیل و ۱.۳ میلیون تن قیر بود.
مشکل اصلی در حال حاضر در ابتدای زنجیره پالایش قرار دارد. واحد تقطیر AVT-6 با ظرفیت حدود ۲۱ هزار و ۴۰۰ تن در روز نزدیک به ۵۳ درصد ظرفیت فرآورش اولیه پالایشگاه را تشکیل می‌دهد و مجموعه EURO+ نیز با ظرفیت حدود ۱۸ هزار و ۸۰۰ تن در روز ۴۷ درصد باقی‌مانده را در اختیار دارد. منابع صنعتی اعلام کرده‌اند هر دو واحد در جریان حادثه دچار آتش‌سوزی شده‌اند.
اهمیت این مسئله برای قیر به خوراک مورد نیاز تولید بازمی‌گردد. قیر از جریان‌های سنگین حاصل از فرآورش نفت خام تولید می‌شود و حتی اگر واحد اختصاصی تولید قیر مستقیماً آسیب ندیده باشد، توقف طولانی تقطیر اولیه می‌تواند دسترسی به مواد سنگین مورد نیاز واحدهای پایین‌دستی را محدود کند.
با این حال عدد ۱.۳ میلیون تن باید با دقت تفسیر شود. این رقم کل تولید قیر پالایشگاه در سال ۲۰۲۴ است و به هیچ عنوان به این معنی نیست که اکنون ۱.۳ میلیون تن عرضه از بازار حذف شده است.
حجم واقعی تولید ازدست‌رفته به مدت توقف پالایشگاه، امکان بازگشت مرحله‌ای واحدها، میزان موجودی ذخیره‌شده در پالایشگاه و پایانه‌های توزیع و همچنین وضعیت خود واحدهای تولید قیر بستگی خواهد داشت.
تا این مرحله اطلاعات جداگانه‌ای درباره وضعیت فنی بخش اختصاصی تولید قیر منتشر نشده است. گازپروم نفت نیز هنگام انتشار خبر توقف، جزئیات عملیاتی کاملی درباره زمان بازگشت پالایشگاه یا وضعیت تولید تک‌تک فرآورده‌ها ارائه نکرده بود.
با این حال مشخص است که مشکل به خرابی یک واحد فرعی محدود نیست. هر دو مسیر اصلی فرآورش نفت خام تحت تأثیر قرار گرفته‌اند و در نتیجه پالایشگاه فعلاً خوراک معمول مورد نیاز بخش‌های بعدی فرآیند را در اختیار ندارد.
نشانه‌های اختلال تجاری نیز ظاهر شده‌اند. از ۲۱ سپتامبر فرآورده تولیدشده در پالایشگاه مسکو برای فروش در بورس بین‌المللی کالای سن‌پترزبورگ عرضه نشده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد توقف فقط در سطح فنی باقی نمانده و بر جریان تجاری محصولات نیز اثر گذاشته است.
برای بازار قیر جاده‌ای روسیه، مدت زمان توقف اکنون مهم‌ترین متغیر است. اگر پالایشگاه در مدت کوتاهی بخشی از فعالیت خود را از سر بگیرد، موجودی انبارها و عرضه سایر پالایشگاه‌ها می‌تواند بخش قابل توجهی از کمبود را جبران کند؛ اما توقف چند هفته‌ای شرایط متفاوتی ایجاد خواهد کرد.
مقیاس تاریخی تولید پالایشگاه مسکو نشان می‌دهد چرا این موضوع باید جدی گرفته شود. تولید سالانه ۱.۳ میلیون تن به‌طور میانگین بیش از ۱۰۰ هزار تن در ماه است، هرچند تولید واقعی در طول سال بر اساس فصل، برنامه تعمیرات و تقاضای راه‌سازی یکسان نیست.
این میانگین را نباید به‌عنوان برآورد حجم ازدست‌رفته استفاده کرد، اما اندازه بالقوه اختلال را نشان می‌دهد. اگر توقف فرآورش نفت خام بخش قابل توجهی از فصل عمرانی پاییز را پوشش دهد، اثر آن بر قیر قابل عرضه می‌تواند آشکارتر شود.
روسیه از شبکه پالایشی بزرگی برخوردار است و تا حدی امکان جابه‌جایی عرضه میان مناطق وجود دارد. با این حال جایگزینی قیر یک پالایشگاه بزرگ به‌صورت خودکار انجام نمی‌شود، زیرا فاصله حمل، ظرفیت ریلی و جاده‌ای، گریدهای موجود و تعهدات قبلی سایر پالایشگاه‌ها همگی بر سرعت تأمین جایگزین اثر می‌گذارند.
فصل مصرف نیز مسئله را پیچیده‌تر می‌کند. تقاضای قیر ارتباط مستقیمی با عملیات آسفالت‌ریزی دارد و با نزدیک‌شدن هوای سرد، فرصت اجرای پروژه‌های جاده‌ای در بسیاری از مناطق روسیه محدودتر می‌شود.
این شرایط از یک طرف می‌تواند در ادامه فصل تقاضا را کاهش دهد، اما از طرف دیگر برای پروژه‌هایی که باید پیش از افت دما تکمیل شوند، تحویل به‌موقع قیر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
توقف پالایشگاه مسکو همچنین در شرایطی اتفاق افتاده که طی سال جاری چند پالایشگاه دیگر روسیه نیز با اختلال عملیاتی روبه‌رو شده‌اند. برای بازار قیر، مجموعه این توقف‌ها مهم‌تر از نگاه‌کردن به ظرفیت اسمی یک پالایشگاه به‌تنهایی است، زیرا خریداران در نهایت به حجم واقعی گریدهای مناسب و امکان انتقال آنها وابسته هستند.
با این حال جمع‌کردن ظرفیت اسمی یا تولید سالانه پالایشگاه‌های آسیب‌دیده و معرفی آن به‌عنوان «عرضه حذف‌شده از بازار» روش درستی نیست. بخشی از واحدها ممکن است زودتر به مدار بازگردند، موجودی‌ها می‌توانند بخشی از نیاز را پوشش دهند و تولید سالانه نیز الزاماً به‌طور یکنواخت در تمام ماه‌های سال انجام نمی‌شود.
سؤال اصلی اکنون این است که پالایشگاه مسکو طی هفته‌های آینده چه میزان قیر می‌تواند واقعاً تحویل دهد. اگر توقف فرآورش ادامه پیدا کند، معامله‌گران و پیمانکاران راه ناچار خواهند بود عرضه سایر پالایشگاه‌های روسیه و هزینه انتقال محصول جایگزین به بازارهای مرکزی را با دقت بیشتری دنبال کنند.
در چنین شرایطی، هزینه حمل می‌تواند به اندازه خود تولید اهمیت پیدا کند. قیر محصولی سنگین و حساس به دماست و انتقال آن در مسافت‌های طولانی هزینه قابل توجهی دارد؛ بنابراین جایگزینی عرضه نزدیک با محصول پالایشگاه‌های دورتر می‌تواند قیمت نهایی تحویلی را افزایش دهد، حتی اگر قیمت درب پالایشگاه تغییر زیادی نکند.
به همین دلیل نخستین اثر احتمالی توقف ممکن است به‌جای یک افزایش یکسان قیمت در سراسر روسیه، در قالب محدودیت عرضه منطقه‌ای و افزایش هزینه لجستیک ظاهر شود. موجودی محلی، قراردادهای موجود و ظرفیت حمل ریلی یا جاده‌ای تعیین خواهند کرد کدام خریداران زودتر با فشار روبه‌رو می‌شوند.
موضوع مشخصات فنی محصول نیز اهمیت دارد. پروژه‌های راه‌سازی معمولاً به گریدهای مشخص قیر نیاز دارند و محصول جایگزین تنها زمانی قابل استفاده است که استاندارد مورد نیاز پروژه را داشته باشد و در زمان مناسب تحویل شود.
در شرایط فعلی هنوز شواهد کافی برای اعلام کمبود گسترده قیر در روسیه وجود ندارد. آنچه با اطمینان می‌توان گفت این است که پالایشگاهی که در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۳ میلیون تن قیر تولید کرده، فرآورش نفت خام خود را متوقف کرده و تعمیر دو واحد اصلی آن ممکن است چند هفته طول بکشد.
نشانه مهم بعدی، اعلام هرگونه بازگشت جزئی واحدهای تقطیر، وضعیت واقعی تولید قیر، تغییر برنامه بارگیری پالایشگاه و انتقال احتمالی محصول جایگزین از سایر مراکز تولید روسیه خواهد بود.
اگر بخشی از فرآورش نفت خام در مدت کوتاهی بازگردد، اثر بازار قیر می‌تواند محدود بماند. اما اگر توقف چند هفته ادامه پیدا کند، پالایشگاه مسکو می‌تواند به یکی از مهم‌ترین موارد اختلال مستقیم در عرضه قیر روسیه در سال جاری تبدیل شود.
تفاوت اصلی همین‌جاست: بازار یک‌شبه ۱.۳ میلیون تن قیر را از دست نداده است، اما یکی از منابع بزرگ و تثبیت‌شده تولید قیر روسیه فعلاً سیستم اصلی فرآورش نفت خام مورد نیاز برای ادامه فعالیت عادی خود را از دست داده است. همین موضوع کافی است تا عرضه کوتاه‌مدت قیر این پالایشگاه به یکی از مهم‌ترین موارد قابل پیگیری در بازار تبدیل شود.
