به گزارش دنیای نفت و قیر، تحولات اخیر، ریسک تجاری در زنجیرههای تأمین انرژی خاورمیانه و جهان را افزایش داده است، هرچند تنگه هرمز بهطور رسمی بسته نشده است. عبور کشتیها از نظر فنی همچنان امکانپذیر است، اما هشدارهای موشکی، حملات هوایی بدون اعلام مسئولیت، اخطارهای مرتبط با خطرات جنگی و کاهش رفتوآمد شناورها، اعتماد به تداوم صادرات از خلیج فارس را تضعیف کردهاند. برای مصرفکنندگان نفت، مسئله اصلی این است که مالکان کشتی، شرکتهای بیمه و خدمه، انجام سفر را از نظر تجاری قابلقبول بدانند یا خیر. در تجارت قیر نیز همین نااطمینانی به برنامه بارگیری پالایشگاهها، دسترسی به نفتکشهای تخصصی، مذاکرات کرایه حمل و تمایل خریداران به ثبت سفارش برای محمولههای مبدأ خلیج فارس منتقل شده است.
گزارشهای تازه تأییدشده از وقوع حملات هوایی و انفجارهای دیگری در جنوب ایران حکایت دارند؛ رویدادهایی که پس از اعلام آمریکا مبنی بر پایان آخرین دور حملات این کشور رخ دادهاند. تا زمان انتشار گزارشها، هیچ کشور یا نیروی نظامی مسئولیت این حملات را نپذیرفته بود. استانهای بوشهر و سیستانوبلوچستان و همچنین اهواز و چابهار از جمله مناطق نامبردهشده بودند. بوشهر بهدلیل میزبانی از مجموعه فعال نیروگاه هستهای ایران اهمیت ویژهای دارد، هرچند گزارشها مشخص نکردهاند که خود رآکتور هدف قرار گرفته باشد. مقامهای ایرانی همچنین از فعالیتهایی در محدوده پیرامونی نیروگاه، یک محل نظامی در چوغادک و یک اسکله ماهیگیری در جنوب بوشهر خبر دادهاند.
ایران در پاسخ، حملات منطقهای گستردهتری را به سوی بحرین، اردن، کویت و قطر انجام داد. هشدارهای موشکی در هر چهار کشور فعال شد. کویت اعلام کرد سامانههای دفاعی این کشور چند موشک بالستیک، یک موشک کروز و تعدادی پهپاد را رهگیری کردهاند و در پی سقوط قطعات، دستکم یک نفر مجروح شده است. بحرین نیز از رهگیری اهداف خبر داد و اردن اعلام کرد آتش ورودی متوقف شده است. رسانههای دولتی ایران گفتند یکی از پایگاههای آمریکا در اردن در میان اهداف موردنظر بوده است. در قطر خسارت فوری تأیید نشد. گستردگی جغرافیایی این حملات اهمیت زیادی دارد، زیرا کشورهای هدف میزبان بنادر، پالایشگاهها، مراکز ذخیرهسازی، تأسیسات نظامی و زیرساختهای عمده صادرات نفت و گاز هستند.
تنگه هرمز از نظر کامل فیزیکی یا حقوقی بسته نشده است. یک هشدار تازه دریایی اعلام کرده مسیر جنوبی توسعهیافته در آبهای عمان همچنان برای همه شناورها قابلاستفاده است و کشتیها میتوانند بدون هماهنگی قبلی از آن عبور کنند. در این هشدار همچنین آمده است که برای استفاده از این مسیر نیازی به پرداخت هزینه نیست و هیچ مرجعی مسئول تنظیم عبور از آن شناخته نمیشود. با این حال، سطح تهدید «شدید» اعلام شده است. به دریانوردان درباره تماسهای رادیویی نیروهای دریایی، اختلال در سامانههای ناوبری و وجود محدودهای با خطر مین در ارتباط با سامانه سنتی تفکیک ترافیک هشدار داده شده است.
دادههای عملیاتی، وضعیتی محدودتر از معنای معمول واژه «باز» نشان میدهند. رفتوآمد ثبتشده نفتکشهای حامل نفت و گاز طبیعی مایع به پایینترین سطح روزانه از اواخر ماه گذشته رسیده است. بر اساس یکی از آمارهای رهگیری، در آخرین روز کامل فقط ۱۰ نفتکش نفت و گاز طبیعی مایع از تنگه عبور کردند، در حالی که این رقم یک روز پیش از آن ۱۴ فروند بود. آمار گستردهتر، عبور ۲۲ کشتی از انواع مختلف را ثبت کرده است؛ رقمی که در دو روز قبلتر بهترتیب ۳۰ و ۴۱ فروند بود. برخی کشتیها سامانههای عمومی رهگیری خود را خاموش کردهاند، اما میزان رفتوآمد همچنان بسیار پایینتر از سطح معمول فعالیت تجاری است.
چند کشتی خالی حامل گاز طبیعی مایع وارد تنگه شدند، در حالی که یک نفتکش بسیار بزرگ حامل نفت خام وارد و نفتکش دیگری از منطقه خارج شد. شناورهای مرتبط با ژاپن نیز به خروج از خلیج فارس ادامه دادند و در نتیجه تعداد کشتیها و خدمه ژاپنی باقیمانده در منطقه کاهش یافت. این روند نشان میدهد بسیاری از شرکتها خارج کردن تجهیزات و نیروهای انسانی را بر بازگشت فوری به تجارت عادی مقدم میدانند. اعلام رسمی باز بودن مسیر بهتنهایی نمیتواند فعالیت تجاری را عادی کند؛ زیرا مالکان کشتی باید ایمنی، شرایط بیمه و احتمال ورود به خلیج فارس بدون امکان خروج در زمان برنامهریزیشده را ارزیابی کنند.
بیمه خطر جنگ به یکی از اصلیترین مجراهایی تبدیل شده است که تحولات نظامی از طریق آن به بازار نفت و قیر منتقل میشود. برخی شرکتهای بیمه به مالکان کشتی توصیه کردهاند سفرها را متوقف کنند و هزینه پوشش خطر جنگ نیز افزایش یافته است. ممکن است محمولهای در پالایشگاه آماده باشد و خریدار نیز برای آن وجود داشته باشد، اما اگر پوشش بیمهای در دسترس نباشد یا حق بیمه، سفر را از نظر اقتصادی نامناسب کند، معامله انجام نخواهد شد. نفتکشهای حمل قیر ممکن است با محدودیت بیشتری روبهرو شوند، زیرا این محمولهها به مخازن گرمشونده، پمپهای مناسب و تجهیزات تخصصی جابهجایی نیاز دارند. این ارزیابی با کاهش تعداد سفرهای در دسترس و وابستگی صادرات قیر به شناورهای مخصوص این نوع محموله هماهنگ است.
معاملات نفت در آخرین جلسه بازار منعکسکننده دو ارزیابی متفاوت بود. کاهش عبور نفتکشها نگرانی درباره تداوم عرضه را حفظ کرد، در حالی که تماسهای دیپلماتیک و در دسترس بودن مسیر جنوبی، شدت واکنش بازار را محدود ساخت. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده است که ازسرگیری درگیریها میتواند روند مورد انتظار برای بهبود عرضه جهانی را مختل کند. این نهاد همچنین گزارش داده صادرات نفت خام سریعتر از محمولههای فرآوردههای پالایشی بهبود یافته و در نتیجه بازار فرآوردهها محدودتر از چیزی است که آمار کلی دسترسی به نفت خام نشان میدهد. این مسئله برای قیر اهمیت دارد، زیرا میزان تولید آن به نرخ فعالیت پالایشگاه، نوع نفت خام مصرفی، نحوه مدیریت باقیماندههای سنگین و ظرفیت ذخیرهسازی وابسته است.
پیامد فوری برای بازار قیر لزوماً کمبودی یکسان در همه مناطق نیست. نخستین نتیجه، نابرابری در دسترسی به محمولههاست. محمولههایی که از قبل در نزدیکی پایانهها ذخیره شدهاند ممکن است همچنان قابل بارگیری باشند، اما محصول تازه تولیدشده احتمال دارد بهدلیل تصمیمهای پالایشگاهی یا محدودیتهای حملونقل با تأخیر روبهرو شود. فروشندگانی که کشتی و بیمه خود را از قبل تضمین کردهاند میتوانند شرایط سختتری برای معامله تعیین کنند، در حالی که عرضهکنندگانی که به شناورهای بازار لحظهای وابستهاند ممکن است زمان بارگیری را به تعویق بیندازند. خریداران در جنوب آسیا، شرق آفریقا و دیگر مقاصد معمول محمولههای خلیج فارس نیز ممکن است ذخایر خود را افزایش دهند، سفارشها را میان چند عرضهکننده تقسیم کنند یا به دنبال منابعی خارج از خلیج فارس باشند. این ارزیابی بر کاهش فعلی رفتوآمد نفتکشها، افزایش هزینه بیمه و بهبود کندتر صادرات فرآوردههای پالایشی استوار است.
صادرات قیر ایران با ریسکهای بیشتری روبهرو است. بنادر جنوبی و راههای ارتباطی آنها نقش اصلی در جابهجایی فرآوردههای نفتی دارند و گزارش حملات در چابهار، اهواز، بوشهر و سیستانوبلوچستان، حتی بدون تأیید خسارت مستقیم به تأسیسات قیر، نگرانیهایی درباره برق، ارتباطات، حملونقل زمینی و دسترسی به بنادر ایجاد میکند. احتمال دارد خریداران پیش از ثبت قرارداد، مدارک مطمئنتری درباره امکان بارگیری و دسترسی ایمن به پایانه درخواست کنند. پرداختها، بازرسی محموله و صدور اسناد نیز ممکن است تحت بررسیهای امنیتی سختگیرانهتر با کندی مواجه شوند.
پالایشگاههای دیگر کشورهای خلیج فارس نیز در معرض ریسک قرار دارند. هشدارهای موشکی در بحرین، کویت و قطر نگرانی درباره مراکز صنعتی واقع در نزدیکی نقاط راهبردی را افزایش داده است. حتی حملاتی که رهگیری میشوند میتوانند فعالیت راهنمایان دریایی را به تأخیر بیندازند، تردد بندری را متوقف کنند و محدودیتهای موقتی در عملیات ایجاد کنند. برای تولیدکنندگان قیر، وقفههای کوتاه نیز اهمیت دارند، زیرا ظرفیت مخازن گرمشونده محدود است. اگر یک کشتی زمان تعیینشده برای بارگیری را از دست بدهد، مخازن ممکن است پر شوند و پالایشگاه مجبور شود تولید را کاهش دهد، نحوه پردازش مواد سنگین را عوض کند یا بارگیری محموله دیگری را عقب بیندازد. این ارزیابی تجاری بر هشدارهای امنیتی منطقهای و کاهش شدید فعالیت کشتیرانی مبتنی است.
اختلاف حقوقی درباره تنگه هرمز نیز تشدید شده است. شورای حاکم سازمان بینالمللی دریانوردی از کشورها خواسته ادعای حاکمیت ایران بر تنگه یا هر نهادی را که به دنبال کنترل عبور بینالمللی است، به رسمیت نشناسند. ایران در مقابل اعلام کرده اقداماتش برای حفاظت از امنیت ملی و ایمنی دریایی انجام میشود و به معنای بستن تنگه نیست. در نتیجه، شرکتهای کشتیرانی با پیامهای سیاسی و عملیاتی متناقض مواجهاند. امکان حقوقی عبور زمانی ارزش محدودی دارد که کشتیها با خطر مین، حمله یا نبود پوشش بیمهای روبهرو باشند.
فعالیتهای دیپلماتیک ادامه دارد، اما هنوز به برقراری آتشبس منجر نشده است. آمریکا اعلام کرده پس از درخواست ایران با ادامه گفتوگوها موافقت کرده، در حالی که رئیسجمهور آمریکا گفته آتشبس قبلی پایان یافته است. بنابراین مذاکرات میتواند ادامه داشته باشد، بدون آنکه برای شرکتهای کشتیرانی تضمین امنیتی قابلاتکایی ایجاد کند. وضعیت کوتاهمدت تجارت نفت و قیر به عبور موفق محمولههای تجاری، دسترسی به بیمه و جلوگیری از حملات بیشتر به کشتیها، بنادر یا زیرساختهای انرژی وابسته خواهد بود.
برای صنعت قیر، عمیقترین ریسک تداوم بینظمی است، نه لزوماً توقف کامل و یکباره. پیمانکاران و توزیعکنندگان میتوانند یک تأخیر کوتاه را با استفاده از موجودی انبار مدیریت کنند، اما لغوهای مکرر و نامشخص بودن زمان ورود محمولهها، برنامه پروژههای راهسازی و مدیریت سرمایه در گردش را دشوار میکند. واردکنندگان ممکن است ذخایر ایمنی بیشتری نگه دارند، شروط تحویل انعطافپذیرتری مطالبه کنند و بخشی از خرید خود را به منابع خارج از خلیج فارس اختصاص دهند. صادرکنندگانی که بتوانند بارگیری ایمن و صدور منظم اسناد را اثبات کنند، موقعیت تجاری قویتری خواهند داشت. تا زمانی که رفتوآمد کشتیها به سطح عادی نزدیک نشده است، وضعیت هرمز باید «باز در شرایط خطر شدید» توصیف شود، نه مسیری با فعالیت معمول.
