به گزارش دنیای نفت و قیر، کربنولت آیکیو Carbon Vault-IQ)) یک آزمون تجاری مهم برای صنعت جهانی راه و الگویی بالقوه قابلاستفاده برای بازارهای زیرساختی خاورمیانه ارائه کرده است. این پلتفرم برای تبدیل کاهش تأییدشده انتشار کربن در ساخت و نگهداری راهها به اعتبارهای دیجیتال کربن با قابلیت رهگیری طراحی شده است. برای نهادهای راهسازی و پیمانکاران کشورهای حاشیه خلیج فارس که همزمان با اجرای برنامههای گسترده حملونقل، اهداف ملی کاهش انتشار را نیز دنبال میکنند، این مدل میتواند زمینه ایجاد نظامهای مناقصهای را فراهم کند که استفاده از آسفالت کمکربن، مواد بازیافتی، حملونقل کارآمد و روسازیهای دارای عمر طولانیتر را مورد حمایت قرار میدهند. عربستان سعودی استفاده از بازیافت آسفالت و روشهای نگهداری با انتشار کمتر را توسعه داده و امارات متحده عربی نیز از فعالیتهای فنی مرتبط با مصرف مواد بازیافتی در آسفالت پشتیبانی کرده است.
این سامانه بهوسیله بنیانگذاران شرکت بریتانیایی Asphalt-IQ مستقر در شهر هال (Hull) توسعه یافته و در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶ بهعنوان نخستین پلتفرم کاملاً دیجیتال اعتبار کربن ویژه راهها معرفی شده است. پیشنهاد تجاری آن مشخص است: صرفهجویی کربنی حاصل از ساخت یا نگهداری یک راه در سطح همان پروژه ثبت میشود، در مقایسه با یک خط مبنای تعیینشده مورد ارزیابی قرار میگیرد و پس از انجام بررسیهای مستقل لازم، به دارایی دیجیتالی تبدیل میشود که امکان نگهداری، انتقال یا فروش آن وجود دارد. درآمد حاصل از این اعتبارها میتواند برای نگهداری راه، خرید تجهیزات یا تأمین سایر نیازهای سرمایهای استفاده شود و کاهش انتشار را به یک بخش مستقیم از فعالیت اقتصادی پروژههای راهسازی تبدیل کند.
این سامانه هنگام اجرای عملیات، اطلاعات را از طریق نرمافزارهای Asphalt-IQ جمعآوری میکند. دادههای ثبتشده میتواند شامل نوع عملیات انتخابشده، میزان مواد مصرفی، فعالیتهای انجامشده در محل، موقعیت جغرافیایی، زمان ثبت، جابهجاییهای حملونقل و مدارک پشتیبان پروژه باشد. کربنولت آیکیو این اطلاعات را با شرایط عادی اجرای پروژه که از قبل بهعنوان خط مبنا تعریف شده است مقایسه میکند تا میزان کاهش انتشار منتسب به پروژه را محاسبه کند. هدف پلتفرم آن است که گزارشهای متکی بر میانگینهای عمومی، فایلهای صفحهگسترده و محاسباتی را که پس از پایان عملیات انجام میشوند، جایگزین یا تکمیل کند و سامانهای دیجیتال برای پایش، گزارشدهی و تأیید اطلاعات پروژههای راهی ایجاد کند.
ارتباط این طرح با قیر مستقیم است، هرچند پلتفرم خود ماده چسباننده جدیدی تولید نمیکند و بهتنهایی میزان کربن موجود در فرآیند تولید قیر را کاهش نمیدهد. قیر همچنان ماده اصلی اتصالدهنده در بیشتر سطوح آسفالتی راههاست و تصمیمهایی مانند انتخاب رده قیر، استفاده از قیر اصلاحشده، میزان آسفالت بازیافتی، دمای اختلاط، فاصله حمل، روش پخش آسفالت و تعداد دفعات نگهداری، همگی در میزان انتشار نهایی پروژه نقش دارند. مرتبط کردن این تصمیمها با نتایج تأییدشده میتواند ویژگیهای زیستمحیطی مواد قیری را در مناقصات آشکارتر و قابلاندازهگیریتر کند.
کربنولت آیکیو جایگزین اطلاعات انتشار پالایشگاهها، اظهارنامههای زیستمحیطی محصول یا ارزیابی رسمی چرخه عمر نیست. تمرکز این سامانه بیشتر بر محل اجرای عملیات و راه تکمیلشده قرار دارد. برای محاسبه دقیقتر همچنان به اطلاعات مراحل بالادستی، از جمله تأمین نفت خام، پالایش، تولید، ذخیرهسازی و تحویل نیاز خواهد بود. روش فعلی ارزیابی چرخه عمر Eurobitume، مسیر قیر را از تولید نفت خام تا ذخیرهسازی در پالایشگاه بررسی میکند و از اطلاعات اولیه ۱۷ محل پالایشگاهی در اروپا بهره میگیرد. یک پلتفرم فعال در سطح پروژه راهی برای مقایسه دقیق گزینههای مختلف آسفالت و مواد چسباننده، به دادههای معتبر مشابه نیاز دارد.
ارزش تجاری این مدل ممکن است در پروژههایی بیشتر باشد که پیمانکار بتواند ثابت کند نگهداری پیشگیرانه در یک دوره چندساله، انتشار کمتری نسبت به تعمیرات واکنشی و تکرارشونده ایجاد میکند. کربنولت آیکیو یک روش پرداخت پویا پیشنهاد میدهد که بر اساس آن تمام درآمد حاصل از اعتبار کربن بلافاصله پرداخت نمیشود. پرداختهای بعدی ممکن است به این موضوع وابسته باشد که راه پس از پنج یا ده سال همچنان بدون نیاز به عملیات جدید قابلاستفاده باقی مانده باشد. اگر یک عملیات روکش سطحی مطابق مشخصات فنی عمل کند و نیاز به مراجعه مجدد گروههای اجرایی را از بین ببرد، سامانه میتواند انتشارهایی را که در نتیجه تولید مواد بیشتر، حملونقل، مدیریت ترافیک و فعالیتهای کارگاهی ایجاد نشدهاند، به رسمیت بشناسد.
این روش میتواند نحوه ارزیابی پیشنهادهای کمهزینه نگهداری را دقیقتر کند. تعمیری که در مدت کوتاهی دچار خرابی میشود، ممکن است از نظر اقتصادی و زیستمحیطی عملکرد ضعیفتری نسبت به عملیات بادوامی داشته باشد که در آن از امولسیون قیری مناسب، قیر اصلاحشده با پلیمر یا آسفالت باکیفیتتر استفاده شده است. نهادهای مسئول راه میتوانند علاوه بر هزینه اولیه، عملکرد کل دوره بهرهبرداری را نیز در مقایسه پیشنهادها در نظر بگیرند. پیمانکاران نیز دلیل مالی مشخصتری برای نگهداری اسناد مربوط به مواد مصرفی، شرایط اجرا، کنترل کیفیت و وضعیت روسازی خواهند داشت.
راهاندازی این پلتفرم همزمان با الزامات جدید بریتانیا برای انتشار شفافتر اطلاعات عملکرد نگهداری راهها صورت گرفته است. دستورالعملی که در ۹ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، نهادهای محلی را ملزم میکند نشان دهند چگونه از انجام عملیات مکرر روی بخشهای یکسان آسفالت جلوگیری میکنند و نگهداری پیشگیرانه بلندمدت را بر ترمیمهای کوتاهمدت مقدم میدانند. شوراهایی که گزارشهای موردنیاز را منتشر نکنند ممکن است بخشی از بودجه نگهداری خود را از دست بدهند. کربنولت آیکیو با ترکیب سوابق پروژه، محاسبات کربن و مدارک عملکرد بلندمدت، با چنین شرایط مقرراتی سازگار است.
وضعیت تجاری فعلی این پلتفرم باید با دقت بیان شود. سامانه در بریتانیا معرفی شده است، اما روش محاسبه اعتبار کربن آن همچنان باید بهصورت مستقل تأیید شود و کل سامانه نیز پیش از تبدیل کاهش انتشار پروژهها به اعتبار دیجیتال تأییدشده، تحت حسابرسی مستقل قرار گیرد. اطلاعات منتشرشده نشان نمیدهد که این اعتبارها هماکنون از سوی همه سامانههای ثبت، حوزههای حقوقی یا خریداران بینالمللی پذیرفته شدهاند. بنابراین، این طرح در حال حاضر یک پلتفرم بریتانیایی با قابلیت استفاده در بازارهای دیگر است، نه یک بازار جهانی و تثبیتشده اعتبار کربن ویژه راهها.
گسترش بینالمللی سامانه به شرایط فنی و مقرراتی هر کشور وابسته خواهد بود. خطوط مبنا باید با مواد محلی، حجم ترافیک، شرایط آبوهوایی، شیوههای ساخت و استانداردهای نگهداری هماهنگ شوند. ضرایب انتشار مربوط به قیر، سنگدانه، سوختهای حملونقل و برق نیز باید نماینده واقعی منطقه موردنظر باشند. دادههای پروژه باید در برابر ثبت تکراری یا استفاده از فرضهای اغراقآمیز کنترل شوند. کاهشهای کربنی همچنین باید با مقررات سامانه ثبت یا برنامه خریدی که اعتبارها از طریق آن عرضه میشوند مطابقت داشته باشند. قابلیت رهگیری دیجیتال بهتنهایی تضمینکننده اعتبار زیستمحیطی نخواهد بود.
در خاورمیانه، شرایط اقلیمی و عملیاتی نیازمند تنظیمات محلی گسترده است. دمای بالا، بار محوری سنگین، فاصله زیاد حملونقل و استفاده از مواد چسباننده تخصصی بر طراحی آسفالت و دورههای نگهداری اثر میگذارند. خط مبنایی که برای راههای محلی بریتانیا تدوین شده است، نمیتواند مستقیماً برای یک بزرگراه در عربستان سعودی، یک مسیر شهری در امارات متحده عربی یا یک راه بندری در یکی دیگر از کشورهای حاشیه خلیج فارس به کار رود. استفاده منطقهای از این سامانه به دادههای عملکرد محلی، ضرایب کربنی موردقبول و همکاری میان نهادهای دولتی، پیمانکاران، تولیدکنندگان، تأمینکنندگان و حسابرسان نیاز دارد. برنامههای عربستان سعودی و امارات در زمینه آسفالت بازیافتی، پسماندهای ساختمانی و روشهای راهسازی با انتشار کمتر نشان میدهند که زمینه فنی برای بررسی چنین مدلی در حال گسترش است.
با وجود این محدودیتها، این مدل میتواند فرصتهای بازاریابی جدیدی برای تأمینکنندگان قیر ایجاد کند. ادعاهای زیستمحیطی محصولات بیش از گذشته به دادههای قابلاندازهگیری نیاز دارند. تأمینکنندگانی که بتوانند اطلاعات منظم کربنی، مدارک پالایشگاهی، سوابق حملونقل و عملکرد فنی تأییدشده ارائه کنند، در قراردادهایی که از حسابداری دیجیتال کربن استفاده میکنند جایگاه مناسبتری خواهند داشت. مواد چسباننده قابلاستفاده در دماهای پایینتر، امولسیونها و محصولاتی که مصرف بیشتر آسفالت بازیافتی یا افزایش عمر روسازی را ممکن میکنند، در صورت ثبت در مجموعه کامل دادههای پروژه، میتوانند مزیت تجاری بیشتری به دست آورند. در چنین شرایطی، اطلاعات قابل رهگیری محصول نسبت به توضیحات زیستمحیطی تأییدنشده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
این مدل همچنین میتواند توجیه تجاری محصولات قیری تخصصی و گرانتر را تقویت کند. قیر اصلاحشده با پلیمر و مواد چسباننده ویژه معمولاً هزینه اولیه بیشتری دارند و ارزش اقتصادی آنها به دوام، کاهش دفعات نگهداری یا عملکرد مناسب در شرایط دشوار وابسته است. سامانهای که سوابق مواد را حفظ کند و بخشی از ارزش کربنی را بر اساس عملکرد بعدی راه پرداخت کند، میتواند این ادعاها را با اطلاعات واقعی پشتیبانی کند. چنین روشی وابستگی به اظهارات تبلیغاتی را کاهش میدهد و انتخاب محصول را به نتایج اندازهگیریشده ساخت و دوره بهرهبرداری متصل میکند. استفاده از برچسبهای تعبیهشده و سوابق ابری هماکنون بخشی از سامانه گستردهتر Asphalt-IQ برای نگهداری اطلاعات کنترل کیفیت آسفالت است.
شرایط کلی صنعت اروپا نیز اهمیت این خبر را افزایش میدهد. Eurobitume در ژوئن ۲۰۲۶ برنامهای برای کاهش انتشار صنعت قیر منتشر کرد که هدف آن کاهش ۷۳ درصدی انتشار گازهای گلخانهای مرتبط با تولید قیر تا سال ۲۰۵۰ در مقایسه با سال ۱۹۹۰ است. در این برنامه بر برقیسازی تجهیزات، استفاده از سوختهای کمکربن و افزایش بهرهوری فرآیندها تأکید شده و در عین حال، ضرورت حمایتهای سیاستی و همکاری در زنجیره تأمین جهانی مورد توجه قرار گرفته است. کربنولت آیکیو نیاز دیگری را دنبال میکند: ثبت و اثبات این موضوع که انتخاب روشهای تولید و نگهداری کمکربن واقعاً به صرفهجویی قابلتأیید در زیرساخت تکمیلشده منجر شده است.
اهمیت نهایی این پلتفرم به اعتبار روش محاسبه، حسابرسیها و سوابق عملکرد آن بستگی خواهد داشت. اگر این عناصر با الزامات شناختهشده بازار کربن مطابقت داشته باشند، سامانه میتواند برای پیمانکاران درآمد جانبی ایجاد کند، مدارک دقیقتری درباره هزینه و عملکرد کل دوره بهرهبرداری در اختیار نهادهای راه قرار دهد و امکان ثبت ارزش تجاری نوآوریهای مرتبط با قیر را افزایش دهد. اگر دامنه تأیید محدود باقی بماند یا پذیرش بازار توسعه پیدا نکند، کاربرد آن ممکن است عمدتاً به قراردادهای راهسازی بریتانیا محدود شود. کربنولت آیکیو در شرایط فعلی باید بهعنوان یک سازوکار تجاری اولیه با اهمیت بینالمللی در نظر گرفته شود، نه یک استاندارد جهانی تثبیتشده. سهم اصلی آن، پیوند دادن دادههای تأییدشده نگهداری، عملکرد آسفالت بادوام و درآمد کربنی در یک فرآیند قابلردیابی و پاسخگو است.
