به گزارش نشریه دنیای نفت و قیر، آذربایجان در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱۲۶٬۴۰۰ تن قیر نفتی تولید کرده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۳.۸ درصد کاهش نشان می‌دهد. موجودی قیر آماده در انبار واحدهای صنعتی نیز در ابتدای اکتبر به ۱۳٬۶۰۰ تن رسیده است. داده‌های تازه نشان می‌دهند تولید قیر این کشور همچنان به‌طور محسوسی کمتر از سال گذشته باقی مانده است، اما شدت افت در مقایسه با کاهش ۴۲.۲ درصدی ثبت‌شده تا پایان ژوئیه تعدیل شده است.
نتیجه ژانویه تا سپتامبر نشان می‌دهد آذربایجان تنها معادل ۶۶.۲ درصد حجم تولید مدت مشابه سال ۲۰۲۵ قیر تولید کرده است. قیر همچنان یکی از محصولاتی است که در آمار پالایشی این کشور بیشترین کاهش سالانه را ثبت کرده است، در حالی که تولید برخی دیگر از فرآورده‌های سنگین نفتی افزایش یافته است.
با این حال ارقام تازه نسبت به وضعیت گزارش‌شده در دو ماه قبل نشانه‌ای از بهبود نسبی نشان می‌دهند. تولید قیر در ژانویه تا ژوئیه فقط ۸۱٬۷۰۰ تن بود و نسبت به سال قبل ۴۲.۲ درصد کاهش داشت. با اضافه شدن اوت و سپتامبر، تولید تجمعی به ۱۲۶٬۴۰۰ تن افزایش یافته است و میزان افت سالانه به ۳۳.۸ درصد محدود شده است.
این تغییر به معنی بازگشت کامل تولید به شرایط عادی نیست، اما نشان می‌دهد عملکرد تولید در اوت و سپتامبر نسبت به ضعف شدید هفت ماه نخست سال بهتر شده است.
اختلاف میان دو آمار تجمعی نشان می‌دهد آذربایجان در مجموع ماه‌های اوت و سپتامبر حدود ۴۴٬۷۰۰ تن قیر تولید کرده است. محاسبه بر اساس آمار تجمعی سال قبل نشان می‌دهد تولید همین دو ماه در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۹٬۶۰۰ تن بوده است.
بنابراین تولید اوت و سپتامبر ۲۰۲۶ در مجموع حدود ۱۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بوده است که فاصله بسیار کمتری نسبت به افت ۴۲.۲ درصدی هفت ماه نخست سال نشان می‌دهد. این محاسبه از کاهش فاصله تولید خبر می‌دهد، اما عملکرد بهتر دو ماه برای تأیید یک روند پایدار بهبود کافی نیست.
آمار موجودی نیز بخش دیگری از وضعیت بازار را نشان می‌دهد. موجودی قیر آماده در انبار واحدهای صنعتی در اول اکتبر حدود ۱۳٬۶۰۰ تن گزارش شده است.
این رقم در ابتدای اوت حدود ۱۴٬۷۰۰ تن بود و در نتیجه موجودی طی این فاصله حدود ۱٬۱۰۰ تن یا نزدیک به ۷.۵ درصد کاهش یافته است.
کاهش موجودی از نظر حجم بسیار بزرگ نیست، اما در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که تولید همچنان به‌طور قابل توجهی پایین‌تر از سال گذشته قرار دارد. ذخایر می‌توانند در کوتاه‌مدت فاصله میان تولید پالایشگاه، مصرف داخلی و صادرات را جبران کنند، اما در صورت ادامه ضعف تولید نمی‌توانند برای مدت نامحدود جایگزین تولید تازه شوند.
موجودی ۱۳٬۶۰۰ تنی تقریباً با میانگین یک ماه تولید قیر آذربایجان در ۹ ماه نخست سال برابری می‌کند. البته این مقایسه فقط برای نشان دادن مقیاس موجودی کاربرد دارد، زیرا تولید و مصرف قیر در ماه‌های مختلف به دلیل فصل راه‌سازی و برنامه عملیاتی پالایشگاه یکسان باقی نمی‌مانند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار آذربایجان همچنان تفاوت میان روند تولید و صادرات است. در حالی که تولید نسبت به سال گذشته کاهش شدیدی نشان می‌دهد، حجم صادرات قیر همچنان افزایش یافته است.
آذربایجان در ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ حدود ۱۲٬۳۱۰ تن قیر نفتی صادر کرده است که تقریباً ۲.۹ برابر مدت مشابه سال قبل بوده است. درآمد صادرات نیز به حدود ۳.۷۴ میلیون دلار رسیده است و حدود ۳.۳ برابر افزایش یافته است.
با این حال حجم صادرات در مقایسه با تولید ملی همچنان محدود باقی مانده است. صادرات هشت‌ماهه کمتر از ۱۰ درصد تولید ۱۲۶٬۴۰۰ تنی ثبت‌شده تا پایان سپتامبر را تشکیل می‌دهد و بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت بخش عمده قیر تولیدی آذربایجان به بازار خارجی منتقل شده است.
با این وجود جهت حرکت این دو شاخص برای بازار اهمیت دارد. آذربایجان در مقایسه با سال ۲۰۲۵ قیر بسیار کمتری تولید می‌کند، اما هم‌زمان حجم بیشتری از این محصول را به خارج از کشور می‌فرستد.
چند عامل می‌توانند بدون ایجاد تناقض چنین شرایطی را توضیح دهند. صادرات می‌تواند از ذخایر قبلی تغذیه شود، مصرف داخلی ممکن است کاهش یافته باشد، زمان تولید و ارسال محموله‌های صادراتی می‌تواند با یکدیگر تفاوت داشته باشد یا تولیدکنندگان سهم بیشتری از محصول در دسترس را به مشتریان خارجی اختصاص داده باشند.
آمار منتشرشده برای مشخص کردن سهم دقیق هر یک از این عوامل کافی نیست. برای بازسازی کامل موازنه بازار باید مصرف داخلی، تغییر ماهانه موجودی و زمان خروج محموله‌های صادراتی با جزئیات بیشتری بررسی شوند.
این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آذربایجان ظرفیت نصب‌شده قابل توجهی برای تولید قیر در اختیار دارد. واحد قیر پالایشگاه نفت حیدر علی‌اف با ظرفیت اسمی حدود ۴۰۰ هزار تن در سال طراحی شده است و هدف اصلی آن تأمین نیاز قیر جاده‌ای داخل کشور بوده است.
در این واحد قیر جاده‌ای در محدوده PEN 40/60 تولید می‌شود و ظرفیت اسمی آن بسیار بیشتر از ۱۲۶٬۴۰۰ تن تولید واقعی ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ قرار دارد.
با این حال ظرفیت اسمی را نباید با تولید واقعی یکسان دانست. تعمیرات پالایشگاه، نرخ بهره‌برداری، نوع نفت خام ورودی، نحوه تخصیص برش‌های سنگین و اقتصاد تولید سایر فرآورده‌ها می‌توانند باعث شوند خروجی واقعی قیر فاصله زیادی با ظرفیت طراحی‌شده داشته باشد.
در شرایط فعلی شواهدی منتشر نشده است که نشان دهد افت ۳۳.۸ درصدی به دلیل از بین رفتن دائمی ظرفیت تولید قیر آذربایجان ایجاد شده است. آمار کاهش تولید را تأیید می‌کنند، اما تعطیلی ساختاری واحد قیر را نشان نمی‌دهند.
این تفاوت برای چشم‌انداز بازار اهمیت دارد. اگر افت تولید نتیجه شرایط موقت عملیاتی یا تغییر در تخصیص خوراک باشد، امکان بازیابی تولید در مدت کوتاه‌تر وجود خواهد داشت. اگر کاهش خروجی به تغییر طولانی‌مدت در اقتصاد پالایشگاه مربوط باشد، دسترسی واقعی به قیر می‌تواند برای مدت بیشتری پایین‌تر از ظرفیت اسمی باقی بماند.
آمار سایر فرآورده‌های سنگین نیز تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند. مجموع تولید کک نفتی، قیر و سایر باقی‌مانده‌های نفتی در ژانویه تا سپتامبر به حدود ۶۲۵ هزار تن رسیده است و نسبت به سال قبل ۷.۵ درصد افزایش یافته است.
تولید کک نفتی نیز به‌تنهایی با رشد ۱۰.۴ درصدی به ۱۸۸٬۲۰۰ تن رسیده است، در حالی که تولید قیر ۳۳.۸ درصد کاهش یافته است.
این تفاوت نشان می‌دهد افت قیر را نمی‌توان صرفاً نتیجه کاهش عمومی تمام فرآورده‌های سنگین پالایشگاه دانست و هر محصول مسیر متفاوتی را طی کرده است.
با این حال همین آمار به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که خوراک سنگین عمداً از قیر به سمت کک نفتی، نفت کوره یا محصول دیگری منتقل شده است. برای تأیید چنین نتیجه‌ای باید اطلاعات عملیاتی پالایشگاه و جریان باقی‌مانده‌های سنگین در دسترس قرار گیرد.
برای خریداران منطقه‌ای، داده‌های تازه نسبت به آمار ژوئیه پیام متعادل‌تری دارند. تولید قیر آذربایجان هنوز حدود یک‌سوم کمتر از سال گذشته قرار دارد، اما عملکرد اوت و سپتامبر نشان می‌دهد شدت کاهش نسبت به نیمه نخست سال کمتر شده است.
هم‌زمان موجودی انبارها فقط به میزان محدودی کاهش یافته است و صادرات نیز همچنان رشد نشان می‌دهد. این ترکیب نشان می‌دهد با وجود افت سنگین تولید سالانه، قیر همچنان در بازار داخلی و صادراتی آذربایجان جریان دارد.
پرسش اصلی این است که آیا این تعادل تا پایان سال ۲۰۲۶ قابل حفظ خواهد بود یا خیر. اگر تولید به روند بهبود ادامه دهد و تقاضای راه‌سازی نیز با نزدیک شدن به زمستان کاهش پیدا کند، آذربایجان می‌تواند توان بیشتری برای حفظ یا توسعه صادرات منطقه‌ای خود داشته باشد.
اگر تولید دوباره کاهش پیدا کند و هم‌زمان موجودی نیز پایین‌تر برود و صادرات در سطح بالا باقی بماند، موازنه عرضه می‌تواند بسیار فشرده‌تر شود.
فصل سرد می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد. فعالیت راه‌سازی در قفقاز جنوبی معمولاً با کاهش دما ضعیف‌تر می‌شود و نیاز داخلی به قیر روسازی در ماه‌های زمستان کاهش پیدا می‌کند.
کاهش مصرف داخلی می‌تواند حتی با تولید کمتر از سال گذشته به تثبیت موجودی کمک کند. در چنین شرایطی اگر تولیدکنندگان تصمیم به حفظ فعالیت صادراتی بگیرند، محصول بیشتری نیز می‌تواند برای مشتریان منطقه‌ای در دسترس قرار گیرد.
موقعیت جغرافیایی آذربایجان نیز برای بازارهای همسایه اهمیت دارد، زیرا مسیرهای زمینی نسبتاً کوتاه می‌توانند در مقایسه با برخی مبدأهای دورتر مزیت حمل ایجاد کنند.
با این حال حجم فعلی صادرات آذربایجان همچنان در مقایسه با صادرکنندگان بزرگ قیر در جهان محدود باقی می‌ماند. اهمیت آمار جدید بیشتر به تغییر موازنه داخلی تولید، موجودی و صادرات مربوط می‌شود تا تبدیل شدن این کشور به یک تأمین‌کننده بزرگ جهانی.
داده‌های تازه همچنین همان تضادی را که در تابستان مشاهده شده بود به‌روزرسانی می‌کنند. در ژوئیه بازار با افت ۴۲.۲ درصدی تولید و هم‌زمان افزایش سریع صادرات روبه‌رو بود. تا پایان سپتامبر همین تفاوت ادامه داشته است، اما کاهش تولید به ۳۳.۸ درصد محدود شده است.
به همین دلیل آمار اکتبر و نوامبر اهمیت زیادی خواهند داشت. این داده‌ها مشخص خواهند کرد که آیا آذربایجان واقعاً وارد دوره بازیابی تولید شده است یا عملکرد بهتر اوت و سپتامبر فقط یک بهبود موقت بوده است.
موجودی انبار نیز باید هم‌زمان دنبال شود. اگر ذخایر از سطح فعلی ۱۳٬۶۰۰ تن به شکل قابل توجهی کاهش پیدا کنند و تولید همچنان پایین بماند، می‌توان نتیجه گرفت حاشیه‌ای که مصرف داخلی و صادرات را حمایت می‌کند در حال کوچک‌تر شدن است.
در مقابل، تثبیت یا افزایش موجودی می‌تواند نشان دهد تولید در حال نزدیک شدن به میزان مورد نیاز بازار و تجارت خارجی است.
آمار صادرات نیز باید در کنار تولید تحلیل شود. ادامه رشد صادرات زمانی پایدارتر خواهد بود که تولید نیز بهبود پیدا کند. افزایش صادرات همراه با افت دوباره تولید می‌تواند فشار بیشتری بر موجودی یا دسترسی بازار داخلی ایجاد کند.
بنابراین داده‌های ۹ماهه نشان نمی‌دهند عرضه قیر آذربایجان در حال ناپدید شدن است. این کشور همچنان ظرفیت نصب‌شده قابل توجه، موجودی آماده و جریان صادراتی فعال در اختیار دارد.
در عین حال تولید واقعی هنوز به شکل قابل توجهی کمتر از سال گذشته قرار دارد و با ظرفیت اسمی واحد قیر فاصله زیادی دارد.
مهم‌ترین پیام داده‌های تازه در نتیجه این است که محیط تولید همچنان محدود باقی مانده است، اما شدت افت نسبت به تابستان کاهش پیدا کرده است. آذربایجان فاصله سالانه تولید را از ۴۲.۲ درصد در ژوئیه به ۳۳.۸ درصد در سپتامبر رسانده است، اما هنوز این فاصله را جبران نکرده است.
نشانه تعیین‌کننده بعدی این خواهد بود که آیا این روند در ماه‌های آینده نیز ادامه پیدا می‌کند یا خیر. بهبود بیشتر تولید همراه با موجودی باثبات می‌تواند چشم‌انداز عرضه را تقویت کند، در حالی که بازگشت ضعف تولید همراه با کاهش ذخایر دوباره پایداری رشد صادرات آذربایجان را به مسئله اصلی بازار تبدیل خواهد کرد.
