به گزارش نشریه دنیای نفت و قیر، صادرات قیر آذربایجان در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳.۵ برابر شده است؛ این در حالی است که تولید داخلی قیر در همین دوره ۳۳.۸ درصد کاهش یافته است. تازه‌ترین آمار گمرکی نشان می‌دهد که صادرات و تولید قیر این کشور در دو مسیر متفاوت حرکت می‌کنند؛ وضعیتی که پرسش‌هایی را درباره میزان مصرف داخلی، تغییرات موجودی انبارها و امکان تداوم رشد صادرات ایجاد کرده است.
براساس اطلاعات کمیته دولتی گمرک آذربایجان، این کشور از ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ در مجموع ۱۴ هزار و ۹۴۸ تن قیر نفتی به ارزش ۴.۶۳ میلیون دلار صادر کرده است. در مدت مشابه سال ۲۰۲۵، حجم صادرات حدود ۴ هزار و ۳۱۴ تن و ارزش آن نزدیک به ۱.۱۳ میلیون دلار بود. به این ترتیب، حجم صادرات ۳.۵ برابر و درآمد حاصل از آن ۴.۱ برابر شده است. رشد بیشتر ارزش صادرات نسبت به حجم آن نشان می‌دهد که متوسط ارزش ثبت‌شده برای هر تن قیر صادراتی نیز افزایش یافته است.
محاسبه براساس آمار رسمی گمرک نشان می‌دهد که متوسط ارزش گمرکی هر تن قیر صادراتی آذربایجان از حدود ۲۶۲ دلار در ۹ ماه نخست سال گذشته به نزدیک ۳۱۰ دلار در دوره مشابه امسال رسیده است؛ افزایشی معادل ۱۸.۴ درصد. البته این ارقام، میانگین ارزش ثبت‌شده محموله‌های صادراتی هستند و نباید آن‌ها را با قیمت روز قیر در بازار یا نرخ فروش FOB یکسان دانست.
آمار جدید همچنین نشان می‌دهد روند رشد صادرات در ماه سپتامبر ادامه داشته است. آذربایجان تا پایان اوت حدود ۱۲ هزار و ۳۱۰ تن قیر به ارزش ۳.۷۴ میلیون دلار صادر کرده بود. مقایسه این ارقام با آمار ۹ ماهه نشان می‌دهد که در سپتامبر نیز حدود ۲ هزار و ۶۳۸ تن قیر به ارزش ۸۹۱ هزار دلار به مجموع صادرات کشور اضافه شده است. با ثبت این محموله‌ها، میزان رشد صادرات نسبت به سال گذشته که در پایان اوت ۲.۹ برابر بود، در پایان سپتامبر به ۳.۵ برابر رسید.
با وجود رشد چشمگیر صادرات، وضعیت تولید قیر آذربایجان متفاوت است. براساس آمار کمیته دولتی آمار این کشور، تولید قیر در فاصله ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ به ۱۲۶ هزار و ۴۰۰ تن رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۳.۸ درصد کاهش نشان می‌دهد. همچنین موجودی قیر آماده فروش در انبار واحدهای صنعتی آذربایجان در ابتدای اکتبر ۱۳ هزار و ۶۰۰ تن اعلام شده است. حجم صادرات ۹ ماهه معادل حدود ۱۱.۸ درصد تولید ثبت‌شده در همین دوره است؛ هرچند این نسبت به معنای آن نیست که تمام محموله‌های صادراتی الزاماً از تولید همان ۹ ماه تأمین شده‌اند.
افزایش صادرات هم‌زمان با کاهش تولید، لزوماً به معنای وجود تناقض در آمار عرضه و تقاضای کشور نیست. ممکن است بخشی از صادرات از موجودی انبارها تأمین شده باشد، مصرف داخلی کاهش یافته باشد یا تولیدکنندگان سهم بیشتری از محصول موجود را به بازارهای خارجی اختصاص داده باشند. تفاوت زمان تولید و خروج محموله‌ها از گمرک نیز می‌تواند در این وضعیت نقش داشته باشد. بااین‌حال، اطلاعات منتشرشده هنوز مشخص نمی‌کند کدام عامل بیشترین تأثیر را داشته و نمی‌توان صرفاً براساس رشد صادرات، درباره کاهش قطعی مصرف داخلی نتیجه‌گیری کرد.
این تحولات برای صنعت پالایش آذربایجان نیز اهمیت دارد. پالایشگاه حیدر علی‌اف که زیرمجموعه شرکت دولتی نفت آذربایجان (SOCAR) است، نقش مهمی در تأمین فرآورده‌های نفتی این کشور دارد. طرح‌های نوسازی این پالایشگاه نیز با هدف بهبود کیفیت محصولات و افزایش ظرفیت صادراتی دنبال می‌شوند. بااین‌حال، آمار موجود نشان نمی‌دهد که تغییر در نحوه فعالیت پالایشگاه، تخصیص خوراک یا سیاست‌های صادراتی تا چه اندازه در کاهش تولید و رشد هم‌زمان صادرات قیر نقش داشته‌اند.
از منظر بازار منطقه‌ای، رشد صادرات نشان می‌دهد که با وجود کاهش تولید داخلی، حجم بیشتری از قیر آذربایجان نسبت به سال گذشته وارد بازارهای خارجی شده است. موقعیت جغرافیایی این کشور نیز امکان دسترسی به بازارهای همسایه در قفقاز جنوبی و مناطق اطراف را فراهم می‌کند. بااین‌حال، آمار تجمیعی جدید اطلاعاتی درباره کشورهای مقصد یا تغییر مسیرهای صادراتی ارائه نمی‌دهد و نمی‌توان افزایش فروش به بازار مشخصی را تأیید کرد.
در عین حال، حجم صادرات آذربایجان همچنان در مقایسه با صادرکنندگان بزرگ جهانی قیر محدود است. سهم قیر نفتی از کل ارزش صادرات این کشور در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ تنها ۰.۰۲ درصد بوده است. بنابراین اهمیت آمار جدید بیش از آنکه نشان‌دهنده تبدیل‌شدن آذربایجان به یک صادرکننده بزرگ جهانی باشد، به تغییر رابطه میان تولید داخلی، موجودی انبارها و فروش خارجی مربوط می‌شود.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا آذربایجان می‌تواند در شرایطی که تولید قیر همچنان به‌مراتب پایین‌تر از سال گذشته است، روند افزایشی صادرات خود را حفظ کند یا خیر. افزایش تولید پالایشگاه یا کاهش فصلی مصرف قیر در پروژه‌های راه‌سازی ممکن است عرضه بیشتری را برای صادرات فراهم کند. در مقابل، اگر تولید همچنان ضعیف بماند و صادرات در سطح بالاتری ادامه پیدا کند، احتمال افزایش فشار بر موجودی انبارها و تأمین بازار داخلی وجود خواهد داشت.
برای فعالان تجارت قیر و خریداران منطقه‌ای، آمار ماه‌های آینده تولید، موجودی انبارها و صادرات اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. این داده‌ها مشخص می‌کنند که رشد صادرات آذربایجان تا چه اندازه پایدار است و آیا این کشور می‌تواند در کنار تأمین نیاز داخلی، حضور پررنگ‌تری در بازارهای منطقه‌ای داشته باشد یا افزایش اخیر صادرات صرفاً نتیجه تغییرات موقت در وضعیت عرضه بوده است.
