به گزارش دنیای نفت و قیر، محاسبات ریسک کشتیرانی در خاورمیانه پس از تحولات اخیر پیرامون تنگه هرمز وارد مرحله حساستری شده است. مقامهای ایرانی بررسی امکان اعمال هزینههای عبور برای کابلهای اینترنت زیردریایی عبوری از تنگه را آغاز کردهاند و همزمان، گفتوگوهای ایران و عمان درباره ایجاد سازوکار دریافت عوارض عبور کشتیها، توجه گستردهای را به نحوه دسترسی تجاری به یکی از مهمترین مسیرهای دریایی جهان جلب کرده است. در همین شرایط، قطر نیز تلاشهای دیپلماتیک تازهای را برای کاهش تنشها و تثبیت وضعیت تردد دریایی در آبهای خلیج فارس آغاز کرده است.
این تحولات بهسرعت نگاه بازارهای انرژی، حملونقل، بیمه، زیرساخت و کشتیرانی را به خود جلب کرد، زیرا تنگه هرمز همچنان یکی از اصلیترین مسیرهای جابهجایی نفت خام، فرآوردههای نفتی، محصولات پتروشیمی و محمولههای قیر در جهان محسوب میشود. تحلیلگران صنعت میگویند اهمیت این تحولات فقط به قیمت کوتاهمدت انرژی محدود نیست. نگرانی اصلی اکنون به هزینههای بلندمدت حمل، ثبات عملیات دریایی، ریسک بیمه محمولهها و احتمال سیاسیتر و پرهزینهتر شدن تردد کشتیها در منطقه مربوط میشود.
متخصصان لجستیک دریایی در دبی و سنگاپور میگویند مطرح شدن همزمان عوارض عبور کشتی و دریافت هزینه از زیرساختهای دیجیتال، نشانه گسترش سیاستهای اقتصادی پیرامون ترافیک دریایی هرمز است. هرچند دریافت عوارض در آبراههای مهم جهان موضوع تازهای نیست، اما احتمال تحمیل هزینههای جدید در یکی از شلوغترین مسیرهای انتقال هیدروکربن، شرکتهای کشتیرانی و واردکنندگان کالا را مجبور کرده محاسبات عملیاتی خود را بازبینی کنند.
کارگزاران کشتیرانی که مسیرهای خلیج فارس را رصد میکنند میگویند در مذاکرات اخیر اجاره کشتی، محاسبات جدیدی درباره حق بیمه، زمان انتظار، سناریوهای تغییر مسیر و الزامات احتمالی اداری مطرح شده است. با اینکه هنوز سازوکار رسمی و گستردهای برای دریافت عوارض اجرا نشده، اما همین فضای ابهام نیز بر برنامهریزی تجاری چندین بازار کالایی اثر گذاشته است.
برای صنعت قیر، این تحولات اهمیت بیشتری دارد، زیرا محمولههای تولیدشده در خلیج فارس نقش اصلی در تأمین بازارهای راهسازی شرق آفریقا، جنوب آسیا، جنوب شرق آسیا و بخشی از مدیترانه دارند. صادرات امارات، بحرین، عراق، کویت و ایران بهطور منظم از مسیرهای دریایی مرتبط با هرمز عبور میکند. هرگونه افزایش هزینه حمل، تشریفات بازرسی، الزامات اداری یا تأخیر عملیاتی میتواند مستقیماً قیمت نهایی محمولهها را برای پروژههای عمرانی افزایش دهد.
منابع پالایشگاهی منطقه میگویند خریداران شرق آفریقا پس از انتشار گزارشهای مربوط به هرمز، بلافاصله درخواست برآوردهای تازه حملونقل را مطرح کردند. گفته میشود بخشی از مذاکرات مربوط به محمولههای آینده نیز تا روشنتر شدن وضعیت بیمه و امنیت دریایی به تعویق افتاده است.
برخلاف بسیاری از فرآوردههای نفتی، محمولههای قیر نسبت به تأخیرهای حملونقل حساسیت بیشتری دارند. حمل دریایی قیر به سامانههای گرمایشی مداوم در طول سفر نیاز دارد. هرگونه توقف یا انتظار در مسیرهای شلوغ دریایی باعث افزایش مصرف سوخت برای حفظ دمای محموله میشود و هزینه عملیاتی کشتی را بالا میبرد. اگر این تأخیرها طولانی شود، نگرانی درباره پایداری و یکنواختی کیفیت محصول نیز افزایش پیدا میکند.
واحدهای خرید پروژههای عمرانی در کنیا، تانزانیا و چند کشور غرب آفریقا طی دو سال گذشته بارها مجبور به بازنگری بودجه خود شدهاند، زیرا نوسانات حملونقل ناشی از بحران دریای سرخ، بیثباتی بیمه و افزایش هزینه سوخت دریایی، قیمت نهایی مصالح را بالا برده است. مشاوران صنعت هشدار میدهند هرگونه نااطمینانی تازه پیرامون هرمز میتواند برنامهریزی زیرساختی در اقتصادهای وابسته به واردات را پیچیدهتر کند.
بازار بیمه نیز با احتیاط واکنش نشان داده است. شرکتهای بیمه دریایی در لندن و خلیج فارس در حال بازبینی محاسبات مربوط به عبور نفتکشها از مناطق پرریسک هستند. مدیران کشتیرانی میگویند حتی افزایش محدود حق بیمه جنگ میتواند قیمت نهایی قیر را بالا ببرد، زیرا بسیاری از پروژههای جادهسازی با بودجههای ثابت و انعطافپذیری محدود اداره میشوند.
بررسی ایران درباره دریافت هزینه از کابلهای اینترنت زیردریایی نیز لایه تازهای از پیچیدگی ژئوپلیتیکی ایجاد کرده است. زیرساختهای مخابراتی زیر تنگه هرمز حجم بزرگی از تبادل داده میان آسیا، اروپا و خاورمیانه را منتقل میکنند. تحلیلگران معتقدند این اقدام میتواند بخشی از تلاش گستردهتر برای استفاده اقتصادی از موقعیت راهبردی منطقه باشد.
اقتصاددانان حوزه انرژی یادآور میشوند که تجارت مدرن کالاها به اتصال پایدار دیجیتال، سامانههای رهگیری کشتی، هماهنگی لجستیکی مبتنی بر فضای ابری، سامانههای گمرکی و شبکههای پرداخت الکترونیکی وابسته است. هرگونه نگرانی درباره امنیت زیرساختهای ارتباطی نزدیک مسیرهای اصلی کشتیرانی، میتواند نگرانیهای ثانویهای را در تجارت انرژی و قیر ایجاد کند.
در همین حال، ابتکار میانجیگری قطر نشان میدهد دولتهای منطقه نسبت به پیامدهای اقتصادی نااطمینانی طولانیمدت در هرمز حساستر شدهاند. منابع دیپلماتیک میگویند برخی دولتها نگران هستند ادامه این وضعیت باعث تغییر مسیرهای حمل، کاهش بهرهوری ناوگان نفتکش و افت اعتماد سرمایهگذاران به برنامههای لجستیکی بلندمدت شود.
شرکتهای پایش ترافیک دریایی نیز گزارش دادهاند که برخی مالکان کشتی زمانبندی حرکت از خلیج فارس را با حاشیه احتیاط بیشتری تنظیم کردهاند تا در صورت افزایش بازرسیها یا ابهامهای اداری دچار اختلال نشوند. هرچند هنوز اختلال گستردهای در تردد کشتیها دیده نشده، اما فضای احتیاط در مذاکرات حمل و برنامهریزی کشتیها کاملاً محسوس است.
صادرکنندگان قیر ممکن است با فشار تجاری بیشتری روبهرو شوند، زیرا تقاضای پروژههای جادهسازی در آفریقا و جنوب آسیا بهشدت به قیمت نهایی حساس است. پروژههای دولتی معمولاً با بودجه محدود اجرا میشوند و حتی افزایش جزئی در بیمه، زمان انتظار، هزینه ذخیرهسازی یا مصرف سوخت کشتی میتواند قیمت نهایی آسفالت را بالا ببرد.
برخی تحلیلگران زیرساختی معتقدند اگر نااطمینانی دریایی ادامه پیدا کند، واردکنندگان ممکن است بهدنبال تنوعبخشی به منابع تأمین قیر بروند. احتمال افزایش توجه به عرضهکنندگان جنوب شرق آسیا، روسیه و بخشی از مدیترانه مطرح شده است. با این حال، جایگزینی گسترده محمولههای خلیج فارس کار سادهای نخواهد بود، زیرا ظرفیت پالایش، زیرساخت ذخیرهسازی و اقتصاد حملونقل سالها حول مراکز صادراتی خلیج فارس شکل گرفته است.
مدیران لجستیکی وابسته به پالایشگاهها همچنین نسبت به بار اداری ناشی از الزامات تازه عبور دریایی ابراز نگرانی کردهاند. هرگونه الزام برای اعلام مسیر، تأییدیه عبور، مجوزهای بازرسی یا گزارشدهی اضافی میتواند زمان گردش کشتیها را در بنادر بارگیری طولانیتر کند.
متخصصان امنیت دریایی میگویند وضعیت کنونی با بحرانهای گذشته خلیج فارس تفاوت دارد، زیرا نگرانی بازار دیگر فقط به تهدید نظامی محدود نیست. اکنون مجموعهای از ریسکهای مرتبط با بیمه، مقررات، امنیت سایبری، مالیات زیرساختی، زمان حمل و پیامهای سیاسی در تصمیمگیریهای تجاری دخالت دارد.
برای صنایع وابسته به عرضه پایدار قیر، این وضعیت محیط خرید پیچیدهتری نسبت به نوسان معمول قیمت نفت ایجاد کرده است. پیمانکاران زیرساختی اکنون علاوه بر قیمت مواد اولیه، به ثبات حمل، قابلیت رهگیری محموله، ریسک طول سفر و پایداری لجستیکی تأمینکننده نیز توجه میکنند.
تحلیلگران حملونقل در خلیج فارس معتقدند تحولات اخیر ممکن است گفتوگوهای گستردهتری درباره مدیریت مسیرهای دریایی و درآمدزایی از زیرساختهای راهبردی را سرعت ببخشد. هرچند وقوع اختلال فوری و گسترده بعید به نظر میرسد، اما افزایش تدریجی نااطمینانی هماکنون در مذاکرات حمل، بازار بیمه و برنامهریزی خرید کاملاً دیده میشود.
کارشناسان بازار کالا همچنان وضعیت را بهدقت دنبال میکنند، زیرا خلیج فارس یکی از مهمترین مراکز صادرات فرآوردههای سنگین نفتی مورد استفاده در پروژههای راهسازی جهان است. حتی افزایش محدود اصطکاک در حملونقل دریایی میتواند اقتصاد پروژههای عمرانی در کشورهای درحالتوسعه را تحت تأثیر قرار دهد.
فعالان صنعت میگویند امنیت دریایی دیگر صرفاً یک مسئله جانبی لجستیکی نیست. در بازار قیر، ثبات حملونقل اکنون به یکی از عوامل اصلی در برنامهریزی خرید، بودجه پروژههای زیرساختی و تصمیمگیریهای بلندمدت تأمین تبدیل شده است.
