به گزارش دنیای نفت و قیر، بازارهای جهانی انرژی اخیراً وارد مرحله تازهای از بیثباتی شدهاند؛ وضعیتی که پس از دو رخداد جداگانه مرتبط با ایران، نگرانیها درباره امنیت دریایی در تنگه هرمز را تشدید کرده و احتمال اختلال گستردهتر در زنجیره تأمین نفت، قیر و محصولات پتروشیمی را افزایش داده است. گزارشهایی که توسط رسانههای بزرگ آمریکایی منتشر شد، از فضای امنیتی متشنجتر در خلیج فارس خبر میداد؛ فضایی که پس از حملات مسلحانه مرتبط با کشتیهای تجاری و هشدارهای تازه مقامهای نظامی ایران درباره احتمال پاسخگویی فراتر از خاورمیانه در صورت درگیری نظامی با آمریکا، وارد مرحله حساستری شده است.
این رخدادها بلافاصله توجه صنعت کشتیرانی را جلب کرد، زیرا تنگه هرمز همچنان یکی از حساسترین گذرگاههای دریایی جهان محسوب میشود. حدود یکپنجم نفت خام تجارتشده جهان و حجم بزرگی از نفت کوره، میعانات، محصولات پتروشیمی و خوراکهای مرتبط با قیر روزانه از این آبراه عبور میکنند. هرگونه تنش در این منطقه بهسرعت بر نرخ بیمه نفتکشها، هزینه حملونقل، دسترسی به کشتیها و رفتار خرید پالایشگاهها در آسیا، اروپا و بخشهایی از آفریقا اثر میگذارد.
براساس گزارشهایی که اخیراً منتشر شد، خدمه یک کشتی باری تجاری در نزدیکی تنگه هرمز در میان تیراندازی شدید گرفتار شدند؛ حادثهای که منابع مختلف آن را به افزایش تنشهای نظامی منطقهای مرتبط دانستند. تحلیلگران دریایی که وضعیت منطقه را دنبال میکنند، اعلام کردند این اتفاق نگرانی شرکتهای بینالمللی حملونقل را افزایش داده؛ شرکتهایی که از ماهها قبل بهدلیل بیثباتی در دریای سرخ و مسیرهای دریایی خلیج فارس با محاسبات پرریسکتری مواجه شده بودند. برخی مؤسسات اطلاعات دریایی نیز به مالکان کشتیها توصیه کردهاند در صورت افزایش فعالیتهای نظامی اطراف تنگه، روشهای عبور و برنامههای عملیاتی خود را بازبینی کنند.
تقریباً همزمان، اظهاراتی منتسب به مقامهای ایرانی هشدار داد که در صورت آغاز عملیات نظامی گستردهتر از سوی آمریکا علیه ایران، کشورهای خارج از خاورمیانه نیز ممکن است هدف قرار بگیرند. معاملهگران انرژی و تحلیلگران امنیتی این سخنان را نشانهای از تلاش تهران برای گسترش پیام بازدارندگی خود فراتر از منطقه تلقی کردند. اگرچه بلافاصله پس از این اظهارات هیچ درگیری رسمی جدیدی تأیید نشد، اما همین ادبیات سیاسی برای ایجاد نوسان تازه در بازارهای نفت و حملونقل کافی بود.
واکنش معاملهگران انرژی در ساعات نخست پس از انتشار این گزارشها محتاطانه بود، نه هیجانی. فعالان بازار بهخوبی آگاهند که رخدادهای ژئوپلیتیکی خلیج فارس اکنون فقط به نوسان کوتاهمدت قیمت نفت محدود نمیشود و پیامدهای چندلایهای دارد. تحلیلگران اعلام کردند گرچه شاخصهای نفت خام ابتدا تقویت شدند، اما نگرانی اصلی بیشتر به تداوم جریان لجستیکی مربوط بود تا نابودی فوری عرضه. قابلیت اطمینان حملونقل، دسترسی به بیمه و برنامهریزی پالایشگاهها اکنون به اندازه قیمت نفت اهمیت پیدا کردهاند.
تنگه هرمز برای بازار قیر و محصولات سنگین نفتی اهمیت ویژهای دارد، زیرا چندین تولیدکننده خلیج فارس برای تأمین بازارهای آسیا و آفریقا به صادرات دریایی وابسته هستند. پالایشگاههای امارات، بحرین، کویت و بخشهایی از عربستان همچنان مواد سنگین، خوراکهای نفت کوره و محمولههای قیر راهسازی را از مسیرهای متصل به هرمز صادر میکنند. به همین دلیل هرگونه نااطمینانی نظامی در این منطقه بهسرعت بر صنایع زیرساختی وابسته به قیر اثر میگذارد.
مشاوران حملونقل دریایی گزارش دادهاند که اپراتورهای نفتکش اخیراً بررسی مجدد ریسک بیمه جنگ برای سفرهای خلیج فارس را آغاز کردهاند. هزینه بیمه معمولاً یکی از سریعترین شاخصهای ارزیابی ناامنی ژئوپلیتیکی محسوب میشود، زیرا شرکتهای بیمه با هر افزایش تهدید علیه کشتیها، نرخها را بهسرعت بالا میبرند. این افزایش هزینه در نهایت به نرخ حمل منتقل میشود و قیمت نهایی نفت خام، فرآوردههای نفتی، محصولات پتروشیمی و محمولههای قیری را افزایش میدهد. بازارهای وابسته به واردات در شرق آفریقا، جنوب آسیا و جنوب شرق آسیا آسیبپذیری بیشتری دارند، زیرا بسیاری از آنها برای پروژههای راهسازی و زیرساختی به مواد خلیج فارس متکی هستند.
چند تحلیلگر حوزه کالاهای انرژی اعلام کردند حتی بدون اختلال مستقیم در صادرات، ادامه رخدادهای امنیتی میتواند رفتار تجاری را بهشدت تغییر دهد. پالایشگاهها و معاملهگران معمولاً در واکنش به نااطمینانی، ذخیرهسازی را افزایش میدهند، خریدها را جلو میاندازند یا بهدنبال تأمینکنندگان جایگزین میروند. همین رفتار بهتنهایی میتواند عرضه منطقهای را محدود کرده و موجب آشفتگی قیمتی در بازار فرآوردههای نفتی شود. برخی خریداران آسیایی نیز ظاهراً پس از تحولات اخیر، سطح ذخایر خود را دوباره ارزیابی کردهاند.
پیامدهای این وضعیت فراتر از قیمت نفت است. مدیران لجستیکی هشدار دادهاند برنامهریزی حملونقل در خلیج فارس روزبهروز دشوارتر میشود، زیرا اپراتورهای کشتی اقدامات امنیتی بیشتری را در برنامه سفرها لحاظ میکنند. هماهنگی عبور، پروتکلهای ایمنی خدمه و نظارت بر مسیرها همگی طی ماههای اخیر شدیدتر شدهاند. افزایش زمان انتظار در بنادر یا تغییر مسیر کشتیها میتواند بهتدریج ظرفیت در دسترس نفتکشها را کاهش دهد و هزینه حمل را بالاتر ببرد.
صادرکنندگان قیر در معرض آسیب ویژهای قرار دارند، زیرا این بازار به زمانبندی دقیق تحویل وابسته است. پیمانکاران پروژههای زیرساختی و سازمانهای راهسازی معمولاً طبق برنامههای زمانی سختگیرانه فعالیت میکنند و هرگونه تأخیر در رسیدن محمولهها میتواند پروژههای بزرگراهی، بازسازی فرودگاهها و قراردادهای صنعتی آسفالتی را در چند منطقه همزمان مختل کند. منابع صنعتی اعلام کردند واردکنندگان اکنون پیش از نهاییکردن مناقصههای جدید، تحولات امنیتی خلیج فارس را با دقت بیشتری دنبال میکنند.
اقتصاد پالایشگاهها نیز ممکن است در صورت ادامه بیثباتی با فشار بیشتری روبهرو شود. پالایشگاههای خلیج فارس هماکنون نیز در فضایی رقابتی فعالیت میکنند که تحتتأثیر کاهش تقاضای صنعتی در برخی مناطق، سیاستهای گذار انرژی و نوسان حاشیه سود نفت خام قرار دارد. افزایش هزینه حملونقل و بیمه میتواند سودآوری صادرات محصولات سنگین نفتی، بهویژه کالاهای کمحاشیه مانند قیر راهسازی را محدودتر کند. برخی معاملهگران معتقدند در صورت تداوم ریسک حمل دریایی، پالایشگاهها ممکن است بخشی از محمولهها را به بازارهای نزدیکتر هدایت کنند.
تحلیلگران سیاسی نیز معتقدند تحولات اخیر نشان میدهد نگرانیهای امنیت انرژی بیش از گذشته با محاسبات نظامی در خلیج فارس گره خورده است. ترکیب حملات دریایی و تهدیدهای راهبردی این تصور را تقویت کرده که زیرساختهای انرژی، کشتیرانی تجاری و دیپلماسی منطقهای اکنون بهصورت عمیقی به یکدیگر وابستهاند. مؤسسات مالی که بازار کالاهای انرژی را رصد میکنند نیز توجه بیشتری به مدلهای ارزیابی ریسک دریایی در خاورمیانه نشان دادهاند.
اگر شرایط امنیتی برای مدت طولانی بیثبات باقی بماند، پیامدهای اقتصادی گستردهتری نمایان خواهد شد. نااطمینانی مداوم در هرمز میتواند هزینه حملونقل را در زنجیرههای جهانی تأمین افزایش دهد؛ زنجیرههایی که هماکنون نیز تحت فشار هزینههای مالی بالا و رشد ضعیف صنعتی در برخی اقتصادها قرار دارند. تولیدکنندگان پتروشیمی، کارخانههای آسفالت، پالایشگاهها و شرکتهای کشتیرانی همگی ممکن است با هزینههای عملیاتی بیشتری روبهرو شوند.
بازار قیر حساسیت ویژهای نسبت به این وضعیت دارد، زیرا تمرکز عرضه در آن همچنان بالاست. بسیاری از کشورهای آفریقا و آسیا بهدلیل مزیت قیمتی و دسترسی حملونقلی، به محمولههای خلیج فارس وابستهاند. ادامه نااطمینانی ممکن است برخی واردکنندگان را به سمت تأمینکنندگان جایگزین مانند روسیه، جنوب شرق آسیا یا تولیدکنندگان مدیترانه سوق دهد، اما ظرفیت جایگزین در بسیاری از مناطق محدود است و صادرات خلیج فارس همچنان برای پروژههای جهانی زیرساختی اهمیت حیاتی دارد.
