به گزارش دنیای نفت و قیر، نهادهای مسئول راهسازی در خاورمیانه، شرق آفریقا و بخشهایی از آسیا در ماههای اخیر با نگرانی فنی و مالی روبهرشدی درباره کیفیت محمولههای وارداتی قیر مواجه شدهاند. طی هجده ماه گذشته، پیمانکاران، بازرسان و منابع وابسته به پالایشگاهها از افزایش موارد مربوط به مشخصات غیرواقعی، گواهیهای آزمایشگاهی دستکاریشده و نتایج متناقض آزمایشگاهی در محمولههای ارزانقیمت خبر دادهاند؛ محمولههایی که از مراکز تجاری منطقهای وارد بازار میشوند. موضوع دیگر تنها محدود به اختلافات معمول تجاری نیست. به گفته فعالان این حوزه، بخشی از این محمولهها اکنون وارد پروژههای مهم دولتی از جمله بزرگراهها، فرودگاهها، پروژههای شهری و مسیرهای حملونقل راهبردی شدهاند.
چند واردکننده در کشورهای حوزه خلیج فارس تأیید کردهاند که برخی محمولههایی که از واحدهای ترکیب و اختلاط ثانویه تأمین شدهاند، تنها چند هفته پس از اجرا رفتار غیرعادی از خود نشان دادهاند. در برخی پروژهها، سطح آسفالت خیلی زود دچار ترک شده، در حالی که هنگام بارگیری، آزمایشهای اولیه مربوط به درجه نفوذ نتایج قابل قبولی ثبت کرده بود. مشاوران فنی که با سازمانهای راهسازی در شرق آفریقا همکاری دارند نیز میگویند آزمایشهای سنتی دیگر قادر به شناسایی روشهای جدید دستکاری فرمولاسیون نیستند.
این نگرانیها اکنون روند خرید در وزارتخانهها و شرکتهای ساختمانی را تغییر داده است. با وجود اینکه فشار ناشی از هزینه حملونقل و نوسانات ارزی همچنان شدید است، خریداران نسبت به عرضهکنندههایی که قیمتهایی غیرعادی و بسیار پایین پیشنهاد میکنند، محتاطتر شدهاند. بسیاری از فعالان بازار معتقدند دورهای که تنها یک آزمایش درجه نفوذ میتوانست سلامت محموله را تضمین کند، عملاً پایان یافته است.
آزمایشگاههای صنعتی در سنگاپور، ترکیه، امارات و هند از افزایش نمونههایی خبر دادهاند که حاوی روغنهای افزودنی غیراستاندارد، باقیماندههای صنعتی بازیافتی و مواد افزودنی اعلامنشده هستند؛ موادی که برای تقلید موقت از ویژگیهای ویسکوزیته و درجه نفوذ در زمان بازرسی قبل از حمل استفاده میشوند. متخصصان فنی که در بازرسیهای مستقل فعالیت دارند میگویند بعضی ترکیبات میتوانند در ابتدا آزمایشهای متداول را پشت سر بگذارند اما پس از قرار گرفتن در معرض حرارت یا نگهداری طولانی، نشانههای ضعف خود را آشکار کنند.
این وضعیت، سطح تازهای از ریسک را برای پیمانکاران و واردکنندگان ایجاد کرده است. در گذشته، تخلفات بازار بیشتر شامل کماظهاری وزن محموله، اسناد حمل جعلی یا آلودگی در زمان انتقال بود. اما نگرانیهای فعلی بیشتر به دستکاری شیمیایی مربوط میشود؛ اقدامی که هدف آن تولید نتایج آزمایشگاهی قابل قبول بدون تضمین دوام واقعی آسفالت است. کارشناسان میگویند برخی فروشندگان از فاصله میان روشهای سنتی آزمایش و فناوریهای جدید ترکیب مواد سوءاستفاده میکنند.
چند منبع مرتبط با پالایشگاهها اعلام کردهاند که در برخی موارد، باقیماندههای سنگین پالایشگاهی با روغنهای ارزان مخلوط میشوند تا ویژگیهای محصول نرمتر شود. همچنین گزارشهایی وجود دارد که بعضی گریدهای اصلاحشده پلیمری با ادعاهای فنی گسترده فروخته میشوند، در حالی که مقدار واقعی پلیمر در آنها بسیار کم یا ناپایدار است. مراکز آزمایش مستقل در جنوب شرق آسیا نیز اعلام کردهاند مغایرت بین دمای نرمشدگیِ واقعی و ارقام مندرج در مدارک فنی در سال ۲۰۲۶ تشدید شده است.
گسترش سریع فعالیت واسطههای تجاری، این مشکل را پیچیدهتر کرده است. طی پنج سال گذشته، مراکز ذخیرهسازی و اختلاط جدیدی در فجیره، مرسین، صحار، کاندلا و چند بندر کوچک دیگر فعال شدهاند. برخی از این مجموعهها کنترل فنی و شفافیت بالایی دارند، اما برخی دیگر درباره منشأ مواد اولیه، نسبت ترکیب مواد و نوع افزودنیها اطلاعات دقیقی ارائه نمیکنند. خریدارانی که محمولههای ارزان دریافت میکنند، اغلب نمیتوانند تشخیص دهند محصول نهایی مستقیماً از پالایشگاه آمده یا از مواد بازیافتی و ترکیبات ثانویه تولید شده است.
مهندسان راهسازی میگویند ظاهر این محمولههای مشکوک هنگام تخلیه معمولاً طبیعی و قابل قبول به نظر میرسد. این مواد ممکن است در زمان اجرا عملکرد ظاهراً مناسبی داشته باشند اما در بلندمدت دچار اکسیداسیون سریع یا حساسیت دمایی شوند. برخی پیمانکاران شرق آفریقا گزارش دادهاند که خرابی آسفالت در کمتر از یک سال پس از اجرا ظاهر شده، در حالی که تمام مدارک آزمایشگاهی اولیه همراه محموله بوده است.
پیچیدهتر شدن روشهای جعل مدارک نیز فشار زیادی بر شرکتهای بازرسی وارد کرده است. منابع نزدیک به تجارت منطقهای میگویند جعل گواهیهای آنالیز دیگر محدود به ویرایش ساده فایلها نیست. در بعضی موارد، قالب کامل آزمایشگاهها با امضاها و ساختار اصلی بازسازی میشود و تنها اعداد بهگونهای تغییر میکنند که از نظر فنی طبیعی به نظر برسند. برخی معاملهگران حتی از نتایج قدیمی آزمایش برای محمولههای جدید استفاده میکنند.
بازرسان مستقل هشدار میدهند خریدارانی که فقط به فایلهای PDF ارسالی اکتفا میکنند، اکنون در معرض ریسک بالاتری قرار دارند. شرکتهای بزرگ عمرانی در کشورهای خلیج فارس اخیراً فرایندهای چندمرحلهای را برای تأیید مدارک اجرا کردهاند، زیرا میان مدارک بندر بارگیری و نتایج آزمایش هنگام تخلیه اختلاف مشاهده شده است.
هزینه ناشی از محمولههای بیکیفیت میتواند بسیار سنگین باشد. کاهش عمر آسفالت، هزینه تعمیرات را افزایش میدهد، حملونقل را مختل میکند و پیمانکاران را وارد اختلافات حقوقی با سازمانهای دولتی میکند. برخی پروژههای عمرانی اکنون استانداردهای انتخاب تأمینکننده را دوباره بررسی میکنند.
کارشناسان بیمه نیز میگویند رسیدگی به پروندههای مربوط به عملکرد ضعیف مواد پیچیدهتر شده است. برخلاف آلودگیهای معمول، برخی ترکیبات دستکاریشده ممکن است هنگام بارگیری آزمایشهای پایه را با موفقیت پشت سر بگذارند اما چند ماه بعد عملکرد نامطلوبی نشان دهند. همین موضوع تشخیص مسئولیت میان فروشنده، شرکت بازرسی، پیمانکار و کارفرما را دشوار کرده است.
برخی مشاوران فنی معتقدند شیوه خرید در مناقصههای دولتی نیز ناخواسته زمینه این تخلفات را فراهم کرده است. بسیاری از مناقصهها همچنان تنها بر کمترین قیمت تمرکز دارند و توجه کافی به منشأ پالایشگاهی، رفتار بلندمدت ماده یا آزمایشهای پیشرفته نمیشود. در چنین شرایطی، تعدادی از عرضهکنندگان با تمرکز انحصاری بر ارقام شاخصهای نفوذ و دمای نرمشدگی، سعی در پنهانسازی استفاده از مواد نامرغوب در ترکیب محصول نهایی دارند.
در نتیجه، بسیاری از خریداران بهتدریج به سراغ آزمایشهای تکمیلی رفتهاند. بهرهگیری از آزمونهای تخصصیِ رئومتری برشی دینامیکی (DSR)، مطالعات شبیهسازی پیرشدگی، پایش ویسکوزیته و بررسی پایداری در زمان نگهداری، در حال حاضر به بخشی جداییناپذیر از پروتکلهای کیفی در پروژههای کلان بدل شده است. برخی پیمانکاران حتی تأیید مستقیم منشأ پالایشگاهی را پیش از پذیرش محموله درخواست میکنند.
این موضوع توجه نهادهای حملونقل منطقهای را نیز جلب کرده، زیرا خرابی زودهنگام جادهها مستقیماً بر هزینه نگهداری، کارایی حملونقل و اعتماد سرمایهگذاران اثر میگذارد. بسیاری از مسیرهای لجستیکی خاورمیانه و آفریقا برای توسعه تجارت و برنامههای صنعتی اهمیت حیاتی دارند و کاهش دوام جادهها میتواند پروژههای بزرگ را با چالش روبهرو کند.
تحلیلگران بازار معتقدند مرحله بعدی رقابت در تجارت قیر، بیشتر از آنکه بر قیمت متمرکز باشد، به اعتبار فنی و قابلیت اثبات کیفیت وابسته خواهد بود. شرکتهایی که بتوانند منشأ محصول، فرایند کنترل کیفیت و عملکرد بلندمدت آسفالت را شفاف ارائه کنند، در موقعیت قویتری قرار خواهند گرفت.
برخی مدیران صنعت بهصورت غیررسمی تأیید کردهاند که نگرانی درباره محمولههای مشکوک، رفتار خرید در سال ۲۰۲۶ را تغییر داده است. پیمانکارانی که پیشتر فقط بر کاهش هزینه تمرکز داشتند، اکنون بودجه بیشتری برای بازرسی، آزمایشهای مستقل و ارزیابی تأمینکننده اختصاص میدهند. بسیاری از آنها به این نتیجه رسیدهاند که ریسک پنهان کیفیت، در نهایت هزینهای بسیار سنگینتر از تخفیفهای کوتاهمدت ایجاد میکند.
کارشناسان هشدار میدهند بازار همچنان آسیبپذیر باقی مانده، زیرا در بسیاری از کشورهای واردکننده هنوز استانداردهای هماهنگ آزمایشگاهی یا سامانههای دیجیتال سراسری برای تأیید مدارک وجود ندارد. تا زمانی که همکاری میان آزمایشگاهها، شرکتهای بازرسی، نهادهای حملونقل و گمرک تقویت نشود، احتمال ادامه گردش محمولههای دارای مشخصات غیرواقعی در مسیرهای تجاری منطقهای وجود خواهد داشت.
گفتوگوهای امروز صنعت راهسازی دیگر تنها درباره تأمین حجم کافی قیر نیست. پرسش اصلی این است که آیا محمولههای وارداتی واقعاً توانایی تأمین دوام موردنیاز پروژههای چندمیلیارددلاری را دارند یا خیر.
