به گزارش دنیای نفت و قیر، انتشار مقالهای توسط وزارت دفاع استرالیا در تاریخ ۲۹ مه ۲۰۲۶ که به کار هنری فرمانده اندرو لیتلجان اشاره میکند، توجه غیرمنتظرهای به کاربرد تخصصی اما تاریخی قیر در هنر چاپ دستی جلب کرده است. این مقاله عمدتاً بر فعالیت هنری و بیان فردی از طریق نقاشی و چاپ تمرکز دارد، اما به یک اثر حکاکی روی صفحه مسی نیز اشاره میکند. برای متخصصان هنر چاپ، این جزئیات پرسشی فنی ایجاد میکند: احتمالاً چه نوع قیر یا ماده مشتق از قیر در فرآیند تولید این اثر استفاده شده است؟
گزارش اصلی ماده مصرفی روی صفحه مس را مشخص نکرده اما با این حال، بر اساس روشهای رایج چاپ دستی، مستندات تاریخی و منابع مرتبط با حفاظت آثار هنری، میتوان ارزیابی فنی معقولی از مواد قیری احتمالی ارائه داد. حکاکی روی صفحه مسی یکی از قدیمیترین و معتبرترین روشهای چاپ هنری است. این فرآیند بر پایه محافظت از بخشهای مشخصی از سطح فلز و در معرض اسید قرار دادن بخشهای دیگر انجام میشود. برای این منظور، هنرمندان معمولاً لایهای محافظ به نام «گراند» روی صفحه فلزی اعمال میکنند. وظیفه این لایه ساده اما بسیار مهم است: چسبیدن به سطح فلز، مقاومت در برابر اسید، پایداری در طول کار و امکان خراشیده شدن با ابزار حکاکی. برای قرنها یکی از مؤثرترین مواد مورد استفاده در این لایهها، آسفالتوم، نوعی ماده قیری طبیعی، بوده است.
اگر اثر استرالیایی مورد اشاره با روشهای سنتی تولید شده باشد، محتملترین گزینه قیرهای راهسازی مانند ۷۰/۶۰، ۱۰۰/۸۰ یا گرید ویسکوزیته VG30 نیستند. این محصولات برای ساخت جاده و کاربردهای صنعتی طراحی شدهاند و ویژگیهای آنها برای کارهای ظریف هنری مناسب نیست. هنرمندان معمولاً از آسفالتوم تصفیهشده یا پوششهای مخصوص حکاکی استفاده میکنند.
یکی از شناختهشدهترین مواد در این حوزه Bitumen of Judea یا قیر یهودیه است. این ماده از منابع طبیعی نزدیک دریای مرده استخراج میشد و از قرن هجدهم و نوزدهم در میان هنرمندان اروپایی محبوبیت زیادی داشت. این ماده لایهای مقاوم و پایدار ایجاد میکرد، به سطح مس به خوبی میچسبید و در برابر محلولهای اسیدی مورد استفاده در کارگاههای چاپ مقاومت بالایی داشت.
منشأ این ماده نیز اهمیت تاریخی دارد. ذخایر طبیعی قیر اطراف دریای مرده هزاران سال شناخته شده بودند. تمدنهای باستانی از این ماده برای ساختوساز، آببندی، مصارف درمانی و همچنین فعالیتهای هنری استفاده میکردند. در قرن نوزدهم، نمونههای فرآوریشده این ماده به اروپا صادر میشد و در تکنیکهای مختلف هنری از جمله حکاکی و حتی برخی روشهای اولیه عکاسی مورد استفاده قرار میگرفت.
از دیدگاه علم مواد، آسفالتوم با قیرهای مدرن راهسازی تفاوت قابل توجهی دارد. محصولات هنری معمولاً تصفیه، فرآوری و با حلالها یا رزینهای مختلف ترکیب میشوند تا رفتار یکنواخت و قابل پیشبینی داشته باشند. هدف در اینجا تحمل بار ترافیکی یا عملکرد سازهای نیست، بلکه ایجاد مقاومت شیمیایی و پایداری سطحی است. این تفاوت هنگام بررسی ماده احتمالی استفادهشده در اثر هنری بسیار مهم است.
مکانیزم عملکرد این لایه قیری نسبتاً ساده است. ابتدا لایهای نازک از آسفالتوم روی صفحه مسی صیقلی قرار میگیرد. پس از خشک شدن یا سخت شدن، هنرمند با سوزن حکاکی خطوط مورد نظر را روی سطح ایجاد میکند. این خطوط بخشی از فلز را نمایان میسازند. سپس صفحه در محلول اسیدی قرار میگیرد. اسید تنها نقاطی را که فلز در آنها نمایان شده است میخورد، در حالی که لایه قیری از سایر قسمتها محافظت میکند. پس از رسیدن شیارها به عمق مناسب، لایه محافظ پاک میشود و جوهر داخل شیارها قرار میگیرد. در نهایت تصویر با استفاده از پرس روی کاغذ منتقل میشود.
همین نقش حفاظتی است که باعث شد مواد قیری مدتها پیش از ظهور صنعت مدرن راهسازی وارد هنر شوند. بسیاری از ویژگیهایی که برای یک پوشش محافظ صنعتی اهمیت دارند، در اینجا نیز ضروری هستند؛ از جمله چسبندگی مناسب، دوام، مقاومت شیمیایی و پایداری در شرایط کنترلشده.
چندین کشور همچنان محصولات آسفالتوم مخصوص چاپ هنری تولید میکنند. تولیدکنندگان و تأمینکنندگان هنری در بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ایالات متحده و استرالیا فرمولاسیونهای ویژهای برای مدارس هنر و کارگاههای حرفهای ارائه میدهند. این محصولات معمولاً به شکل لاک آسفالتوم مایع، گراند سخت، گراند نرم یا ترکیبات آماده عرضه میشوند. هرچند حجم مصرف آنها در مقایسه با مصرف جهانی قیر راهسازی بسیار ناچیز است، اما همچنان بخشی از کاربردهای تخصصی این ماده به شمار میروند.
شرایط استرالیا نیز شواهد بیشتری ارائه میدهد. بیشتر کارگاههای حرفهای چاپ در این کشور از مواد آماده تولیدشده توسط برندهای تخصصی استفاده میکنند. این محصولات معمولاً شامل آسفالتوم تصفیهشده، موم، رزین و حلال هستند و ثبات عملکرد بیشتری نسبت به قیر طبیعی خام دارند. بنابراین اگر فرمانده لیتلجان از یک کارگاه چاپ مدرن استفاده کرده باشد، احتمال زیادی وجود دارد که از یک گراند آماده بر پایه آسفالتوم استفاده کرده باشد، نه از قیر خام طبیعی.
همچنین باید میان آسفالت طبیعی و قیر صنعتی تمایز قائل شد. هر دو دارای ترکیبات هیدروکربنی سنگین هستند، اما در کاربردهای هنری، یکنواختی و قابلیت کنترل اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل بسیاری از مواد امروزی در واقع نسخههای اصلاحشده فرمولهای سنتی آسفالتوم محسوب میشوند.
از دید صنعت قیر، کاربردهای هنری بخش کوچکی از بازار را تشکیل میدهند، اما از نظر تاریخی اهمیت قابل توجهی دارند. بیشتر بحثهای مرتبط با قیر حول محور راهسازی، عایقکاری، پوششهای صنعتی و پروژههای زیرساختی شکل میگیرد. با این حال، این ماده سابقهای طولانی در حوزه فرهنگ و هنر نیز دارد و هنوز در موزهها، آزمایشگاههای مرمت و کارگاههای چاپ مورد استفاده قرار میگیرد. حکاکی روی صفحه مسی یادآور این واقعیت است که تاریخچه قیر بسیار فراتر از جاده و ساختمان است. مدتها پیش از آنکه گریدهای نفوذپذیری، طبقهبندیهای ویسکوزیته و افزودنیهای پلیمری وارد صنعت شوند، هنرمندان از مواد قیری به عنوان ابزاری فنی در فرآیندهای پیشرفته چاپ استفاده میکردند.
بر اساس شواهد موجود، محتملترین نتیجه این است که در اثر مورد اشاره از یک گراند مبتنی بر آسفالتوم استفاده شده باشد، نه از قیرهای متداول راهسازی. اگرچه ترکیب دقیق ماده مشخص نیست، اما الزامات فنی حکاکی روی مس بهوضوح استفاده از مواد هنری بر پایه آسفالتوم را محتملتر میکند. این نتیجهگیری با رویههای رایج چاپ دستی، سوابق تاریخی و ویژگیهای شیمیایی لازم برای ایجاد پوشش مقاوم در برابر اسید همخوانی دارد.
این نمونه یادآوری میکند که مواد قیری همچنان کاربردهایی فراتر از زیرساخت و ساختوساز دارند. حتی در دورانی که توجه صنعت بر جادههای پایدار، افزودنیهای پیشرفته و بازارهای انرژی متمرکز است، کاربردهای تخصصی هنری همچنان بخشی از داستان گسترده این ماده محسوب میشوند.
