به گزارش دنیای نفت و قیر، حمله پهپادی ۱۴ ژوئیه به مجتمع گازپروم نفتخیم سالاوات، بهتنهایی بعید است شاخصهای جهانی نفت خام را بهطور محسوسی جابهجا کند، اما برای امنیت تأمین فرآوردههای پالایشی در روسیه، آسیای مرکزی و شبکه تجاری گستردهتر خاورمیانه اهمیت فوری دارد. نگرانی اصلی بازارهای بینالمللی، همزمانی و انباشت اختلال در چند پالایشگاه روسیه در اوج تقاضای تابستانی است؛ دورهای که مصرف مرتبط با راهسازی، کشاورزی و حملونقل در سطح بالایی قرار دارد. اگر سالاوات برای چند هفته بخش قابلتوجهی از ظرفیت عملیاتی خود را از دست بدهد، عرضهکنندگان روسی ممکن است تحویلهای غیراولویتدار را کاهش دهند، واردکنندگان آسیای مرکزی بهدنبال منابع جایگزین بروند و تولیدکنندگان ایران، کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر مراکز صادراتی نزدیک، با افزایش درخواست خرید روبهرو شوند. در بازار قیر، نخستین واکنش احتمالا منطقهای خواهد بود: کاهش دسترسی در محدوده ولگا–اورال، افزایش هزینه حمل برای تأمین جایگزین، تقویت نرخهای تحویلی در بازارهای همسایه و رقابت بیشتر برای محمولههای آماده بارگیری.
این حمله در ساعات شب ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر سالاوات (Salavat)، واقع در جمهوری باشقیرستان (Bashkortostan) و در فاصله تقریبی ۱۴۰۰ کیلومتری مرز اوکراین رخ داد. مقامهای منطقهای روسیه اعلام کردند حمله گسترده پهپادی به منطقه صنعتی شهر دفع شده و سقوط بقایای پهپادها چند کانون دود ایجاد کرده است. بر اساس گزارش آنان، این رویداد تلفات انسانی نداشت. ستاد کل اوکراین اعلام کرد نیروهای اوکراینی همزمان مجتمع سالاوات و پالایشگاه آفپسکی (Afipsky) در سرزمین کراسنودار (Krasnodar Krai) را هدف قرار دادهاند. گزارش نظامی اوکراین از وقوع آتشسوزی در سالاوات و آسیبدیدن واحد تقطیر اولیه نفت خام AVT-6 به همراه تأسیسات دیگر خبر داد. در زمان تنظیم این گزارش، رقم مستقلی درباره میزان تولید ازدسترفته یا مدت لازم برای تعمیرات منتشر نشده بود.
دو روایت موجود در اصل وقوع حمله و حضور نیروهای امدادی با یکدیگر توافق دارند، اما درباره شدت خسارت متفاوتاند. گزارشهای روسی بر رهگیری پهپادها و ایجاد دود بر اثر سقوط قطعات تأکید دارند، در حالی که طرف اوکراینی از آسیب مستقیم به یکی از واحدهای اصلی فرآورش خبر داده است. تا زمانی که تصاویر ماهوارهای، اطلاعیه رسمی شرکت، اطلاعات بارگیری یا فعالیت تجاری پالایشگاه جزئیات بیشتری ارائه نکنند، هر برآوردی درباره افت تولید مشروط خواهد بود. پرسش اصلی برای بازار این است که آیا AVT-6 فقط دچار خسارت سطحی شده، برای چند روز از مدار خارج میشود یا توقف آن چند هفته ادامه خواهد داشت.
گازپروم نفتخیم سالاوات یک مجتمع یکپارچه پالایشی و پتروشیمی است که از پالایشگاه نفت، کارخانه شیمیایی گاز و مجموعه مونومر تشکیل شده است. ظرفیت طراحیشده فرآورش اولیه آن حدود ۱۰ میلیون تن در سال برآورد میشود. گزارشهای رسانهای نشان میدهد این مجتمع در سال ۲۰۲۴ حدود ۷٫۲ میلیون تن نفت خام فرآورش کرده که معادل نزدیک به ۲٫۷ درصد کل حجم پالایش روسیه بوده است. این مجموعه بیش از ۱۵۰ فرآورده نفتی و شیمیایی تولید میکند که بنزین، گازوئیل، نفت کوره، قیر راهسازی، خوراک تولید قیر جادهای، پلیاتیلن، آمونیاک و اوره از جمله آنها هستند. موقعیت جغرافیایی مجتمع نیز آن را به بازارهای منطقهای روسیه و خطوط ریلی منتهی به آسیای مرکزی متصل میکند.
سالاوات پیش از حادثه ژوئیه ۲۰۲۶ نیز هدف حمله قرار گرفته بود. حمله ماه مه ۲۰۲۴ به توقف موقت واحد کراکینگ کاتالیستی این مجتمع منجر شد و این مجموعه در سپتامبر ۲۰۲۵ نیز دو بار دیگر مورد حمله قرار گرفت. تکرار این رویدادها از نظر تجاری اهمیت دارد، زیرا حتی اگر خسارت فیزیکی محدود باشد، انجام تعمیرات ممکن است با توقفهای امنیتی جدید، بازرسیهای فنی و اعمال محدودیتهای عملیاتی همراه شود.
هدف احتمالی این عملیات با کارزار ادامهدار اوکراین علیه زیرساختهای انرژی روسیه همخوانی دارد. کییف اعلام میکند پالایشگاهها سوخت موردنیاز تدارکات نظامی را تأمین میکنند، از حملونقل داخلی پشتیبانی میکنند و برای دولت روسیه درآمد ایجاد میکنند. واحدهای تقطیر اولیه از اهمیت ویژهای برخوردارند، زیرا نفت خام ابتدا وارد آنها میشود و سپس خوراک چندین فرایند پاییندستی از خروجی این واحدها به دست میآید. یک حمله موفق میتواند تولید سوخت را کاهش دهد و همزمان روسیه را وادار کند تجهیزات پدافند هوایی، گروههای تعمیراتی، قطعات جایگزین و منابع امنیت صنعتی بیشتری را به تأسیساتی دور از خط مقدم اختصاص دهد. فاصله زیاد سالاوات از اوکراین همچنین برد عملیاتی سامانههای دوربرد اوکراینی را نشان میدهد.
زمان وقوع حمله، اهمیت تجاری آن را بیشتر کرده است. حملات هفتههای قبل فعالیت شماری از پالایشگاههای بزرگ روسیه، از جمله اومسک (Omsk) و ساراتوف(Saratov)، را مختل کرده بود. گزارشهای صنعتی حاکی از آن بود که برخی واحدهای آسیبدیده فرآورش را کاهش داده یا متوقف کردهاند و روسیه در همان دوره با کمبود داخلی سوخت روبهرو شده و صادرات چند فرآورده پالایشی را محدود کرده است. یک ارزیابی که اندکی پیش از حمله سالاوات منتشر شد، نشان میداد تولید بنزین تنها حدود ۶۵ درصد تقاضای فصلی روسیه را پوشش میدهد. کشورهای آسیای مرکزی که وابستگی زیادی به سوخت روسیه دارند نیز با کاهش تحویل مواجه شده و در جستوجوی ترتیبات جایگزین بودند. گازپروم نفتخیم سالاوات یکی از تأمینکنندگان این منطقه محسوب میشود.
قیر به بررسی جداگانه نیاز دارد، زیرا الگوی تأمین آن با بنزین و گازوئیل یکسان نیست. قیر راهسازی معمولا از برش سنگین باقیمانده پس از تقطیر نفت خام و بسته به طراحی پالایشگاه، پس از تقطیر در خلأ، اکسیداسیون یا اختلاط تولید میشود. اگر آسیب واحد AVT-6 دریافت و فرآورش نفت خام را کاهش دهد، خوراک باقیمانده اتمسفری یا خلأ موردنیاز بخش تولید قیر نیز کمتر خواهد شد؛ حتی در صورتی که تجهیزات اختصاصی قیر مستقیما هدف قرار نگرفته باشند. بنابراین توقف واحد اولیه میتواند نه از طریق آسیب مستقیم به مخازن یا تجهیزات تولید قیر، بلکه از طریق کاهش خوراک، خروجی این محصول را محدود کند. اطلاعات محصول سالاوات نیز نشان میدهد این مجتمع هم قیر جادهای ویسکوز و هم خوراک مورد استفاده برای تولید قیر راهسازی را عرضه میکند.
اولویتبندی واحدها هنگام راهاندازی مجدد، ریسک دیگری ایجاد میکند. پس از یک وضعیت اضطراری، مقامهای روسیه و مدیریت پالایشگاه احتمالا بازگشت تولید بنزین، گازوئیل و سایر سوختهای موردنیاز حملونقل، کشاورزی، خدمات عمومی و امور دفاعی را در اولویت قرار خواهند داد. واحدهای دریافت نفت خام، تصفیه هیدروژنی و اختلاط سوخت ممکن است پیش از بازگشت کامل همه محصولات تجاری به مدار عملیاتی شوند. در نتیجه، حتی پس از اعلام رسمی ازسرگیری فعالیت پالایشگاه، محدودیت تحویل قیر میتواند ادامه پیدا کند. خریداران باید بهجای اتکا به اطلاعیههای کلی، حرکت واگنهای ریلی، بارگیری کامیونها، مناقصههای منطقهای و سهمیهبندی گریدهای مشخص قیر جادهای BND را دنبال کنند.
در سناریوی محدود، AVT-6 ظرف چند روز دوباره فعال میشود و پیامد اصلی شامل تأخیر در بارگیری، توقف موقت پیشنهادهای نقدی و تقویت ملایم نرخها در باشقیرستان و مناطق نزدیک خواهد بود. مشتریان قراردادی احتمالا در اولویت تحویل قرار میگیرند و خریداران کوچکتر ناچار خواهند شد برای تأمین جایگزین و حمل از مسافتهای طولانیتر هزینه بیشتری بپردازند. واکنش بازار جهانی در چنین وضعیتی بسیار محدود خواهد بود. افزایش محلی نرخها بیشتر از هزینههای لجستیکی، خرید فوری و کاهش دسترسی به محموله آماده ناشی میشود و نه از یک کمبود بنیادی در مقیاس جهانی.
در سناریوی میانی، اگر فرآورش اولیه برای چند هفته محدود بماند، ارزش منطقهای قیر میتواند افزایش روشنتری را ثبت کند، زیرا خریداران برای دریافت محصول از سایر پالایشگاههای روسیه یا قزاقستان رقابت خواهند کرد. افزایش مسافت حمل ریلی، کاهش دسترسی به واگن و خریدهای فوری، هزینه تحویل را بالا میبرد؛ حتی اگر نرخ خروج محصول از پالایشگاه جایگزین ثابت بماند. بیشترین افزایش احتمالا در قیمتهای تحویلی مشتریان مستقر در باشقیرستان، اورنبورگ (Orenburg)، چلیابینسک (Chelyabinsk)، کورگان (Kurgan) و دیگر بازارهای مجاوری دیده میشود که در شرایط معمول بهصرفهترین تأمین خود را از سالاوات دریافت میکنند.
سناریوی شدید مستلزم توقف طولانی AVT-6، آسیب به تأسیسات جانبی یا مخازن و ادامه حمله به پالایشگاههای دیگر روسیه است. در چنین وضعیتی، روسیه ممکن است سهم بیشتری از تولید پالایشگاهی را برای طرحهای داخلی زیرساختی و برنامههای ضروری سوخت حفظ کند و حجم کمتری برای صادرات تجاری باقی بگذارد. قزاقستان و سایر بازارهای آسیای مرکزی ممکن است بهدنبال قیر بیشتری از پالایشگاههای داخلی، ایران یا دیگر عرضهکنندگان منطقهای بروند. صادرکنندگان ایرانی و کشورهای حاشیه خلیج فارس میتوانند با فرصتهای فروش بیشتر و قدرت بالاتر در مذاکرات روبهرو شوند، اما جایگزینی محصول روسیه با محدودیتهایی مانند تحریمها، مسیرهای پرداخت، ظرفیت گذرگاههای مرزی، هزینه حمل، مشخصات فنی محصول و شرایط فصلی لجستیک روبهرو خواهد بود.
برای عرضهکنندگان خاورمیانه، این فرصت ماهیتی تجاری خواهد داشت و لزوما به یک روند پایدار بلندمدت تبدیل نمیشود. ادامه کمبود در روسیه میتواند درخواست خرید از سوی مشتریان آسیای مرکزی، قفقاز یا افغانستان را افزایش دهد؛ خریدارانی که در شرایط معمول به محصول روسی متکی هستند. صادرکنندگان ایرانی برای برخی مقاصد زمینی مزیت جغرافیایی دارند و عرضهکنندگان خلیج فارس نیز در مسیرهایی که حمل دریایی یا چندوجهی عملی باشد، امکان رقابت خواهند داشت. با این حال، افزایش تقاضا لزوما به رشد فوری و یکسان نرخ تمام گریدهای قیر خاورمیانه منجر نمیشود. هزینه حمل، تشریفات مرزی، ریسک تحریم، تسویه ارزی و انطباق محصول با استانداردهای محلی راهسازی همچنان تعیینکننده معاملات واقعی خواهند بود.
این حمله به معنای جهش خودکار قیمت جهانی قیر نیست. سالاوات یک تأمینکننده مهم منطقهای است، اما تعیینکننده بازار جهانی محسوب نمیشود. نرخهای بینالمللی همچنان به قیمت نفت خام، میزان فعالیت پالایشگاهها، تقاضای روسازی، کرایه حمل، تحریمها و دسترسی به برشهای سنگین وابسته خواهند بود. ریسک بزرگتر از تجمع اختلالها ناشی میشود. اگر سالاوات همراه با اومسک، ساراتوف، مسکو و دیگر تأسیسات آسیبدیده با ظرفیت پایینتر فعالیت کند، کاهش تولید روسیه میتواند مسیرهای تجارت منطقهای را جابهجا کند. خریداران آسیای مرکزی ممکن است محصول را از منابعی جذب کنند که در شرایط معمول به قفقاز، افغانستان، ترکیه یا مقاصد مرتبط با خلیج فارس عرضه میشود. در این صورت، قیمت تحویلی میتواند بدون افزایش همسطح در شاخصهای نفت خام بالا برود.
مهمترین نشانههایی که باید در روزهای آینده دنبال شوند، وضعیت تأییدشده AVT-6، برآورد مدت تعمیرات، حجم فرآورش پالایشگاه، خروج محمولههای ریلی، دسترسی به گریدهای BND و هرگونه توقف در فروش مستقیم یا بورسی است. کاهش فرآورش نفت خام میتواند از تقویت نرخ قیر حمایت کند، در حالی که شواهد مربوط به توقف بارگیری، نشانه قیمتی قویتری ارائه خواهد داد. یک توقف کوتاه، صرفا حق بیمه موقت منطقهای ایجاد میکند. تعطیلی چندهفتهای از افزایش قیمت تحویلی در محدوده ولگا–اورال و آسیای مرکزی حمایت خواهد کرد. توقف طولانی همراه با حملات بیشتر به پالایشگاهها، روشنترین فرصت را برای عرضهکنندگان ایران، کشورهای خلیج فارس و دیگر صادرکنندگان منطقهای فراهم میکند.
