به گزارش دنیای نفت و قیر، استفاده گسترده از قیر در آسفالتسازی، عایقکاری سقفها و فعالیتهای مرتبط با نفت، شرایطی را ایجاد کرده است که افراد در معرض این ماده بهصورت شغلی و محیطی قرار میگیرند و این مسأله نیازمند بررسی نظاممند است. در خاورمیانه، بهویژه در کشورهایی که شبکههای بزرگ جادهای و زیرساختهای نفتی به شدت به قیر وابستهاند، اثرات بهداشتی این ماده بهدلیل شرایط آب و هوایی گرم که تبخیر را تسهیل میکند و تمرکز نیروی کار در مکانهای پردازش با دمای بالا، تشدید میشود. مطالعات اپیدمیولوژیک و ارزیابیهای سمشناسی اخیر نشان میدهند که تماس مزمن با بخارات و گرد و غبار قیر میتواند منجر به بروز مجموعهای از مشکلات بهداشتی شود و این امر باعث شده است که سازمانهای نظارتی در سرتاسر جهان محدودیتهای جدیدی برای مواجهه و استانداردهای تجهیزات حفاظتی وضع کنند.
قیر ترکیبی پیچیده از هیدروکربنهای با وزن مولکولی بالا است که عمدتاً شامل ترکیبات آروماتیک، رزینها و آسفالتنها میشود. در میان این ترکیبات، هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقهای (PAH) بهویژه مورد توجه هستند؛ زیرا برخی از این ترکیبات توسط آژانس بینالمللی تحقیق در مورد سرطان (IARC) بهعنوان سرطانزا یا موتاژن شناخته شدهاند. تولید PAHها هنگام گرمکردن قیر برای کاربرد، بهویژه در دماهای بالای °C ۱۵۰ که در تولید آسفالت گرم معمول است، رخ میدهد. علاوه برPAHها، مقادیر کمی ترکیبات آلی فرار (VOCs) و فلزات سنگین نیز ممکن است آزاد شوند که پروفایل سمّی انتشار قیر را پیچیدهتر میکند.
مسیرهای تماس شغلی بهخوبی مستند شدهاند. کارگرانی که در آسفالتکاری، عایقکاری یا جابجایی قیر مشغول هستند، میتوانند ذرات معلق و بخارات هوا را استنشاق کنند، از طریق پوست جذب شوند یا با انتقال دست‑به‑دهان مواد را بلعند. مطالعات انجام شده در چند کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) نشان دادهاند که سطوح اوره‑پایروژن هیدروکسی متابولیت در ادرار کارگران آسفالت نسبت به گروههای کنترل بهطور قابلتوجهی بالاتر است. علائم تنفسی شامل سرفه مزمن، خسخس و کاهش عملکرد ریوی در گروههای با تماس طولانیمدت گزارش شده است که نشان میدهد استنشاق ذرات ناشی از قیر میتواند واکنشهای تحریکی و التهابی در مسیرهای هوایی ایجاد کند.
تماس پوستی نیز مسیر مهمی برای مواجهه است. قیر مادهای چسبناک و نیمهجامد است که در حین جابجایی به سطوح پوستی میچسبد. تماس مکرر با پوست میتواند منجر به درماتیت تحریکپذیر شود که با قرمزی، خارش و پوستهپوسته شدن همراه است. در برخی موارد حساسیت ایجاد میشود و واکنشهای آلرژیک پس از قطع تماس ادامه مییابد. خطر جذب PAHها از طریق پوست زمانی افزایش مییابد که سد پوستی آسیب دیده باشد؛ وضعیتی که در محیطهای ساختمانی رایج است.
اثرات بهداشتی طولانیمدت همچنان موضوع پژوهشهای فعال است. مطالعات گروهی در اروپا و آمریکای شمالی ارتباط بین تماس شغلی بالا با قیر و افزایش بروز سرطانهای پوستی، بهویژه کارسینوم سلول سنگفرشی، و سرطانهای تنفسی مانند ریه و حنجره را نشان دادهاند. افزایش نسبی خطر نشان میدهد که اقدامات پیشگیرانه ضروری است، بهویژه در مناطقی که نظارت بهداشتی شغلی محدود است. علاوه بر این، دادههای نوظهور ارتباطی بین تماس با قیر و اثرات سیستمیک مانند فشار قلبی و تغییرات نوروبیولوژیکی را نشان میدهد؛ اگرچه رابطه علّی هنوز بهطور قطعی ثابت نشده است.
پاسخهای نظارتی در سطوح مختلف متفاوت است. سازمان ایمنی و بهداشت شغلی ایالات متحده (OSHA) محدودیتهای قابلقبول برای ذرات کل و برخی PAHها را تعیین کرده است؛ در حالی که قوانین REACH اتحادیه اروپا نیاز به ثبت و ارزیابی خطر ترکیبات قیر دارد. در خاورمیانه، استانداردهای ملی در حال تکامل هستند؛ بهعنوان مثال، سازمان استانداردهای عربستان سعودی (SASO) دستورالعملهایی برای تهویه و تجهیزات حفاظتی شخصی در کارخانجات آسفالت ارائه کرده و وزارت منابع انسانی امارات متحده عربی دستورات بهداشتی شغلی مرتبط با خطرات قیر را منتشر کرده است. با این حال، خلأهای اجرایی و ناهماهنگی در روشهای نظارت، بهویژه در شرکتهای کوچک و کارهای غیررسمی، همچنان وجود دارد.
استراتژیهای کاهش خطر بر پایه کنترلهای مهندسی، اقدامات اداری و حفاظت شخصی استوار است. راهحلهای مهندسی شامل استفاده از محفظههای مخلوطسازی بسته، تهویه محلی استخراج، و تنظیم دما برای کاهش تشکیل PAHها میشود. کنترلهای اداری شامل چرخش پرسنل برای محدود کردن مدت زمان تماس، ارائه معاینات بهداشتی منظم و برگزاری دورههای آموزشی درباره روشهای ایمن جابجایی قیر است. تجهیزات حفاظتی شخصی مانند ماسکهای تنفسی با فیلترهای بخارهای آلی، دستکشهای نفوذناپذیر و لباسهای محافظ ضروری است؛ اما کارایی آنها بهدقت انتخاب، تست مناسب و نگهداری منظم وابسته است.
پیشرفتهای فناوری جدید مسیرهای دیگری برای کاهش خطر فراهم میآورد. فناوری آسفالت گرممخلوط (Warm‑mix) امکان تولید با دماهای پایینتر را میدهد که انتشار PAHها را بدون کاهش عملکرد مواد کاهش میدهد. بایندهای جایگزین مانند قیرهای زیستی یا پلیمر‑تقویتشده بهدلیل پروفایل سمی کمتر در حال بررسی هستند. دستگاههای نظارت لحظهای که غلظت PAHهای هوایی را شناسایی میکنند، در حال گسترش هستند و امکان ارزیابی تماس در محل و اقدام فوری را فراهم میسازند.
پیامدهای بهداشتی عمومی فراتر از نیروی کار میروند. جوامعی که در نزدیکی کارخانجات بزرگ آسفالت یا سایتهای ساخت جادههای عمده قرار دارند، ممکن است در معرض آلودگیهای ناشی از قیر باشند. نظارت بر هوای محیطی در چندین شهر بزرگ خاورمیانه، شامل شهرهایی مانند القریات (Al‑Qaryat)، نشان داده است که در زمانهای اوج فعالیت آسفالتکاری، افزایش موقت غلظت PAHها در هوا رخ میدهد. اگرچه این غلظتها معمولاً زیر استانداردهای بینالمللی کیفیت هوا باقی میمانند، اما جمعیتهای آسیبپذیر بهویژه کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای تنفسی پیشین ممکن است بهطور نسبی بیشتر تحت تأثیر قرار گیرند.
در پایان، خطرات بهداشتی مرتبط با تماس با قیر، چندوجهی هستند و شامل اثرات تحریکی حاد، بیماریهای پوستی و تنفسی مزمن و احتمال بروز سرطان میشوند. خاورمیانه، بهدلیل وابستگی گسترده به زیرساختهای قیرآلود و دماهای بالا، با چالشهای بیشتری در این زمینه مواجه است. تقویت قوانین نظارتی و بهبود اجرای آنها و پذیرش فناوریهای کمانتشار، گامهای اساسی برای حفاظت از سلامت نیروی کار و کاهش اثرات زیستمحیطی هستند. پژوهشهای اپیدمیولوژیک مستمر همراه با ابزارهای پیشرفته ارزیابی تماس، برای بهبود برآوردهای خطر و هدایت تصمیمگیریهای مبتنی بر شواهد ضروری خواهد بود.
